ابن خردادبه
شخصیت‌ها علمی

ابن‌ خردادبه از موسیقی و آشپزی تا جغرافیا و تاریخ

ابن‌ خردادبه (۲۱۱-۳۰۰ ق/۸۲۶-۹۱۳ م) جغرافی‌دان نام‌دار ایرانی بود. نیای او در آغاز پیرو دین زردشت بود. پدربزرگش اسلام آورد و پدرش فرمان‌دار طبرستان شد. سپس ابن‌ خردادبه در جوانی به مقام «صاحب برید و خبر» در ایالت جبال (غرب ایران) رسید. این شغل به عنوان خبرگزاری و سازمان اطلاعات آن روزگار بود. او با اطلاعاتی که از شهرها و راه‌های به دست آورد، کتاب جغرافیای المسالک و الممالک (به معنی راه‌ها و سرزمین‌ها) را پدید آورد. ابن‌ خردادبه در زمینه‌ی آشپزی، موسیقی و تاریخ نیز کتاب‌هایی نوشته است.  

زندگی‌ ابن‌ خردادبه

ابن خرداذبه یا ابن خردادبه، از دودمان ایرانی بود. نیای او، خردادبه به معنای داده‌ی نیک خورشید، در آغاز پیرو دین زردشت بود. سپس با راهنمایی برمکیان اسلام آورد. پدر ابن‌خردادبه، عبدالله‌ بن‌ خردادبه، در سال ۲۰۱ قمری به فرمان‌داری طبرستان برگزیده شد. او توانست بخش‌های دیگری از سرزمین طبرستان و دیلم را زیر فرمان خلیفه‌ی عباسی ببرد. هم‌چنین، شهریار پسر شروین را از تخت شاهی طبرستان فرود آورد، مازیار پسر قارون را نزد مامون فرستاد و ابولیلی شاه دیلم را به اسیری گرفت. او به خاطر این کوشش‌ها مورد توجه خلیفه و برمکیان بود.

از اسلام آوردن نیای ابن‌خردادبه به دست برمکیان گمان می‌رود که او از مردم خراسان بوده است. خود ابن‌ خردادبه در سال ۲۱۱ قمری در خراسان به دنیا آمد. او در آغاز زندگی به بغداد رفت و در سایه‌ی توجه پدر به فراگیری دانش پرداخت. چندی نزد اسحاق موصلی، موسیقی‌دان بزرگ آن دوران، مفاهیم پایه‌ی موسیقی را آموخت. سپس در زمان خلافت الواثق بالله (۲۲۷-۲۳۲ ق) به مقام «صاحب برید و خبر» در ایالت جبال (غرب ایران) رسید. او در همین جایگاه بود که توانست آگاهی گسترده‌ای پیرامون راه‌ها، شهرها، وضعیت جفرافیایی و اداری ایران و سرزمین‌های دیگر پیدا کند.

به نظر می‌رسد ابن‌خردادبه در زمان معتمد عباسی (۲۵۶-۲۷۹ ق) نیز همان جایگاه خبرگزاری و خبررسانی را داشت. گفته‌اند که او هم‌نشین نزدیک خلیفه‌ی عباسی، در سامرا بود. برای مثال، مقدسی نوشته است: «ابن‌ خردادبه وزیر خلیفه بود و به دانش‌های انباشته در گنجینه‌های امیرالمومنین دست داشت.» شاید به  دلیل هم‌نشینی با خلیفه و شرکت کردن در خوش‌گذرانی‌ها و سرگرمی‌های ادبی و هنری او بود که ابن‌خردادبه به مطالعه و نوشتن آثاری در زمینه‌های ادبی و هنری، موسیقی و حتی آشپزی پرداخت.

پژوهش‌های جغرافیایی

کتاب جغرافیای ابن خردادبه، المسالک و الممالک (به معنی راه‌ها و سرزمین‌ها) به صورت خلاصه به دست ما رسیده است. نویسنده در این کتاب به جغرافیای اقلیمی، توصیفی، اقتصادی و سیاسی سرزمین‌های اسلامی و برخی از سرزمین‌های غیراسلامی می‌پردازد. بخش چشمگیری از کتاب به توصیف دقیق خط سیرها و جاده‌ها اختصاص دارد. گویا علاوه بر منابع جغرافیایی کهن ایرانی، از گزارش‌های دولتی و دست اول بازرگانان و جهان‌گردان و دریانوردان نیز بهره می‌گرفته است. شرح راه دریایی خلیج فارس تا هند، چین و کره نیز نخستین بار در همین کتاب آمده است.

تقسیم‌بندی سرزمین‌ها به شیوه‌ی ساسانیان (جغرافیای هفت اقلیمی) نشان‌دهنده‌ی نفوذ فرهنگ ایرانی در نویسنده‌ی آن است. ابن‌ خردادبه عراق را مرکز سرزمین‌های دیگر به حساب می‌آورد و این واقعیت نشان‌‌دهنده‌ی این است که این سرزمین را با ایرانشهر ایرانیان باستان برابر می‌گیرد. او توصیف‌های خود را از السواد (بغداد) آغاز می‌کند، زیرا به گفته‌ی او شاهان ایران باستان، آن را دل ایرانشهر (قلب عراق) می‌دانستند. یادآور می‌شود که واژه‌ی عراق در واقع عربی شده‌ی واژه‌ی ایران است. سرزمینی که امروزه کشور عراق نامیده می‌شود، روزگار پایتخت ساسانیان بود.

پژوهش‌های جغرافیایی و تاریخی ابن‌خردادبه راه‌گشای جغرافی‌دان‌ها، تاریخ‌نگاران و نویسندگان پس از او بوده است. از نویسندگانی که از کارهای او بهره گرفته‌اند می‌توان یعقوبی، ابن‌ فقیه، ابن‌ رسته، ابن‌ حوقل، مقدسی، جیهانی و مسعودی را نام برد. ابن‌فقیه در نوشته‌های خود بارها از ابن‌خردادبه یاد کرده است و ابن‌رسته نیز از کارهای او بهره‌های فراوان برده است. اصطخری هرگز کتاب‌های ابن‌خردادبه و جیهانی را از خود دور نمی‌کرده است. ادریسی در پژوهش‌های خود پیرامون آب و هوای اقلیم‌ها از نوشته‌های کسانی مانند مسعودی، جیهانی و ابن‌خردادبه بهره گرفته است.

موسیقی و تاریخ

کتاب دیگر ابن‌ خردادبه، الهو و الملاهی، یکی از نوشته‌های ارزشمند پیرامون تاریخ موسیقی و شعر فارسی پیش از اسلام است. در این کتاب نام برخی سازهای موسیقی ایرانی و ناایرانی و برخی اصطلاح‌ها و مقام‌های موسیقی و هم‌چنین یک سرود پهلوی از باربد آمده است. نویسنده در این کتاب از چهار پرده در موسیقی بحث کرده که مسعودی نیز آن را در مروج الذهب خود آورده است. او در کنار نام بردن از سازهایی مانند عود، طنبور، نای، زنامی، سرنای، چنگ، ونج، و مشته (چغانه) به شیوه‌ی نواختن سازهای موسیقی به دست نوازندگان ایرانی نیز اشاره می‌کند.

مسعودی کتاب مفصلی در تاریخ، به نام کتاب الکبیر فی التاریخ، به او نسبت می‌دهد. این کتاب درباره‌ی ایرانیان و روزگار پیش از اسلام بوده است. برخی نویسندگان دیگر، از جمله گردیزی، در نوشته‌های خود از آن کتاب یاد کرده‌اند. مسعودی درباره‌ی اهمیت کتاب تاریخ او نوشته است: «مولفان معتبر پیرو او شدند و از او اقتباس کردند و به راه وی رفتند و اگر خواهی درستی این گفتار بدانی کتاب الکبیر فی التاریخ او را بنگر که از همه‌ی کتاب‌ها جامع‌تر و منظم‌تر و پرمایه‌تر است و اخبار بیش‌تری درباره‌ی اقوام و سرگذشت ملوک عجم و دیگران دارد.»

فهرست آثار

۱٫ ادب السماع (درباره‌ی هنر موسیقی)
۲٫ جمهره ‌النساب ‌الفرس و النواقل (نسب‌شناسی ایرانیان باستان)
۳٫ المسالک و الممالک (درباره‌ی جغرافیا)
۴٫ الطبیخ (در آشپزی)
۵٫ الهو و الملاهی (در سرگرمی‌ها و سازهای موسیقی)
۶٫ الشراب (در شراب‌شناسی)
۷٫ الانواء (درباره‌ی ستارگان ایستا)
۸٫ اندماء و الجلساء (درباره‌ی آداب سخن‌گفتن درباری)

به نظر مقدسی کتاب المسالک و الممالک در ۷ جلد نگارش یافته بود و چکیده‌ای از آن در یک جلد نیز در دست بوده است. با این همه، تنها بخشی از این کتاب و کتاب اللهو و الملاهی بر جای مانده و دیگر آثار ابن‌خردادبه از بین رفته است. پژوهش‌های دانشمندان اروپایی پیرامون المسالک و الممالک از سال‌های ۱۹۶۰ میلادی با دو نسخه‌ی خطی آغاز شد و دخویه با به دست آوردن نسخه‌ی سوم، که از آن دو نسخه بهتر بود، ترجمه‌ی فرانسوی آن را به سال ۱۸۸۹ میلادی به چاپ رساند.


منابع:

۱٫ مقبول‌ احمد، ابن‌خردادبه (از مقاله‌های زندگی‌نامه‌ی علمی دانشوران، زیر نظر احمد بیرشک). ترجمه‌ی بهاءالدین خرمشاهی. انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶
۲٫ رضا، عنایت‌الله. ابن‌خردادبه (از مقاله‌های دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش سید کاظم موسوی بجنوردی). انتشارات مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹
۳٫ المسالک و الممالک، ترجمه‌ی فارسی قدیم، تصحیح ایرج افشار، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷
۴٫ حدود العالم، ترجمه‌ی منوچهر ستوده، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۰
۵٫ مقاله‌ی ابن‌خردادبه در دانشنامه‌ی ایران و اسلام، به کوشش احسان یارشاطر، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۶
۶٫ دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه (مقاله‌ی ابن خردادبه). انتشارات دانشگاه تهران،۱۳۷۳

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.