برتراند راسل
تاریخ علم زندگی‌نامه

برتراند راسل در کتاب کمدی منطق

برتراند راسل (۱۸۷۲-۱۹۷۰) اندیشمند انگلیسی، یکی از اثرگذارترین اندیشمندان دوران معاصر جهان به شمار می‌آید که مرور زندگی او در واقع گزارشی از اندیشه‌ورزی انسان در صد سال گذشته است. کتاب «کمدی منطق: سفری حماسی در پی حقیقت» روایت تصویری (سینمایی) از زندگی اندیشه‌های این انسان برگ است. این روایت از سکانس‌های کمیک و تراژدیک سرشار است که در بستر جنگ‌های جهانی و زندگی روزانه‌ی اندیشمندان آن روزگار رخ می‌دهند. قهرمانان این رمان گرافیکی به شکل‌گیری منطق جدید کمک کردند که بنیان رایانه را پی‌ریزی کرد.

معماهای برتراند راسل

داستان از عمارت پمبروک، خانه‌ی پدربزرگ و مادربزرگ راسل، آغاز می‌شود. او با نگفته‌های بسیاری روبه‌رو می‌شود. چرا به این خانه آمده است؟ پدر و مادرش کجا هستند؟ مادربزرگ می‌گوید آن‌ها در جایی امن هستند، اما کجا؟ او نقشه‌ای از عمارت پمبروک می‌کشد تا آن‌جا را بهتر بشناسد. اما چرا در برخی اتاق‌ها بسته است؟ چرا نباید به بسیاری از جاهای این ساختمان وارد شود؟ چرا نمی‌تواند به کتابخانه‌ی پدربزرگ برود؟ چه کتاب‌هایی در آن‌جا نگه‌داری می‌شود؟ در قفسه‌ی کتاب‌های ممنوعه چه کتاب‌هایی قرار دارند؟ او می‌خواهد به راز همه‌ی این ناگفته‌ها پی ببرد. اما چگونه و با چه ابزاری؟ و این همان پرسشی است که در آغاز کتاب مطرح می‌شود.

یک روز که مادربرگ راسل در عمارت نبود، پدربزرگ او را به کتابخانه می‌برد. او به راسل می‌گوید که کتاب‌های علوم طبیعی جایزند، مگر این‌که شامل مطالبی درباره‌ی تولید مثل باشند. رمان‌ها غیرعادی به شمار می‌آیند و بهتر است برای احتیاط از آن‌ها دوری جست. «نظریه‌پردازان اجتماعی و فلاسفه در طبقه‌های بالایی سمت راست من، مطلقاًٰ ممنوع‌اند! و بالاخره دسته‌ی کتاب‌های اکیداً ممنوعه آن بالا.» پدربزرگ با این معرفی کتابخانه، ذهن راسل را بیش‌تر مشغول کرد. به نظرش رسید که باید در فرصتی آن‌جا را بیش‌تر بررسی کند. اما درگذشت پدربزرگ چند شب پس از بازدید از کتابخانه، ذهن راسل را آشفته‌تر کرد. راسل کوچک با خود گمان می‌کرد: «پدربزرگ به دلیل دادن میوه‌ی درخت دانش به من مجازات شده بود. حماقت او را تکرار نکن!»

راسل با انبوهی پرسش و راز بزرگ‌تر شد و به نوجوانی گام نهاد. چندی پس از این که هندسه‌ی اقلیدس را نزد اصیل‌زاده‌ای کهن آموخت، خودش را برای کشف رازهای دوران کودکی‌اش آماده می‌دید. شبی پیغامی دریافت کرد که او را به دیدن کلیسایی در نزدیکی عمارت پمبروک فراخواند. در آن‌جا، راسل با گور پدرش جان راسل و مادرش کاترین راسل روبه‌رو شد. آلبوم خانوادگی در قفسه‌ی کتاب‌های اکیداً ممنوعه می‌گفت که خواهرش و مادرش بر اثر بیماری دیفتری و پدرش بر اثر اندوه از دست دادن آن‌ها، مرده‌اند. سپس دریافت ناله‌های شبانه، صدای عموی بیمارش است که در یکی از اتاق‌های عمارت پمروک نگه‌داری می‌شود. به این ترتیب، معماهایی که در آغاز فصل اول مطرح شده بود، یکی پس از دیگری حل می‌شوند. دیگر فصل‌های این کتاب نیز سرشار از معما و حل معماست و همین معماهایند که خواننده را به پیگیری داستان ترغیب می‌کنند.

تصویرگری اندیشه‌ورزی

از مروی که بر فصل اول کتاب کمدی منطق داشتیم می‌توان برداشت که که آپوستولوس دوکسیادس و کریستوس پاپادیمیتریو با کمک همکاران هنرمندشان توانسته‌اند آنچه را که در ذهن راسل به عنوان یک کودک و نوجوان می‌گذشت به‌خوبی به تصویر بکشند. در فصل‌های بعد که دوران تحصیل، نظریه‌پردازی و کتاب‌نویسی راسل است، به تصویرکشیدن اندیشه‌ورزی در کنار رویدادهای زندگی روزانه‌ی او، به‌خوبی انجام شده است. در واقع به‌تصویرکشیدن اندیشه و ذهن آدمی، مهم‌ترین ویژگی این کتاب است. این ویژگی نه فقط برای راسل بلکه برای همه‌ی شخصیت‌هایی معرفی‌شده در این کتاب از جمله گوتلوپ فرگه، کورت گودال و لوودویگ وینگنشتاین، مورد توجه بوده است. بنابراین، با خواند رُمان گرافیکی کمدی منطق گویی که فیلم سینمایی جذابی درباره‌ی سرگذشت اندیشمندان بزرگ تاریخ معاصر جهان می‌بینید.

با این‌که کمدی منطق، کتاب فکاهی نیست، موقعیت‌های طنزآمیز کم ندارد. برای مثال، هنگامی‌که راسل برای دیدار با پروفسور فرگه همراه همسرش به آلمان سفر می‌کند، در نزدیکی خانه‌ی پروفسور از مردی که در حال هرس بوته‌هاست می‌پرسد: «معذرت می‌خواهم، منزل پروفسور فرگه این‌جاست؟» مرد پاسخ می‌دهد: «نه، این‌جا باغشه. منزلش اون‌جاست.» سپس راسل که گمان می‌کند آن مرد، باغبان پروفسور است، می‌پرسد: «پروفسور منزل‌اند؟». مرد پاسخ می‌دهد: «نه، اون توی باغه.» در این‌جاست که راسل می‌فهمد آن مرد خود پروفسور فرگه است. راسل در آن زمان هنوز با عادت‌های عجیب منطق‌دان‌ها آشنا نبود و نمی‌دانست اصلی‌ترین ویژگی آن‌ها این است که همیشه منظورشان دقیقاً همان است که می‌گویند. در دیگر جاهای این کتاب، باز هم پروفسور فرگه چند موقعیت‌ طنزآمیز دیگر را پدید می‌آورد.

در لابه‌لای رویدادهای جذاب زندگی این اندیشمندان روشن می‌شود که آلن تورینگ در میان همین فرازها و فرودها و درگیری‌ها و جنگ‌ها، کشمکش‌های اندیشه‌ورزان و بحث‌های داغ حلقه‌ی ویَن، در ۱۹۳۶م ماشینی نظری خلق کرد که در واقع شامل همه‌ی ایده‌های رایانه بود. او از نسخه‌ی اولیه‌ی ماشین نظری برای گشودن سخت‌ترین رمزهای نازی‌ها بهره گرفت. سپس جان فون نویمان از اندیشه‌های او اثر پذیرفت و بنیان واحد پردازش مرکزی (CPU) را پی‌ریزی کرد. به سخن دیگر داستان کمدی منطق به ساخت ابزاری انجامید که کارهایی شگفت را بر پایه‌ی گزاره‌های منطقی انجام می‌دهد. جای شگفتی است که زندگی آلن تورینگ و جان فون نویمان نیز از کمدی و تراژدی خالی نیست. به نظر می‌رسد که زندگی ما انسان‌ها آمیزه‌ای از کمدی و تراژدی است و اگر آمیخته به منطق هم باشد به راه‌گشایی می‌انجامد.

سفری در پی حقیقت

کتاب کمدی منطق: سفری حماسی در پی حقیقت با عنوان اصلی Logicomix در سال ۲۰۰۹م در انگلستان منتشر شد به‌زودی ترجمه‌ی آن در بسیاری از کشورهای جهان انتشار یافت. ترجمه‌ی فارسی آن پس از دریافت مجوز رسمی از انتشار Bloomsbery در اسفند ۱۳۹۳ش منتشر شد. نام اصلی کتاب از ادغام دو واژه‌ی Logic و Comix ساخته شده و به نظر می‌رسد که می‌خواهد بگوید در این کتاب، منطق به صورت «کمیک استریپ» روایت می‌شود. در شناسنامه‌ی کتابخانه‌ی ملی ایران، این کتاب با عبارت «داستان‌های فکاهی مصّور» توصیف شده است. اما در واقع این کتاب نه «نوار خنده» است، نه «فکاهی مصّور»، بلکه رمانی درباره‌ی منطق و اندیشه‌ورزی است. شاید بتوان گفت هنگام خواندن عبارت «کمدی منطق» بهتر است از واژه‌ی کمدی همان برداشتی را داشته باشیم که از این واژه در عبارت کمدی الهی داریم.

کمدی منطق رمانی تاریخی است که قهرمانان اصلی آن، راسل، کانتور ، فرگه، هیلبرت، گودل و ویتگنشتاین مسیری بیسیار ناهموار را برای دست‌یابی به حقیقت می‌پیمایند. پدیدآورندگان درباره‌ی شیوه‌ی تولید این اثر گفته‌اند: «در بازسازی زندگی برتراند راسل، ناچار بودیم راه خود را از میان منابع بسیاری پیدا کنیم، بنابراین آن‌ها را انتخاب، خلاصه و ساده کرده‌ایم، تغییر داده‌ایم و در مواردی از نو آفریده‌ایم. اگرچه روایت ما از شخصیت‌های اصلی در حد امکان به زندگی واقعی آنها نزدیک است، اما در چند مورد ناچار بودیم جهت حفظ انسجام و عمق داستان از بعضی از واقعیت‌های تاریخی فاصله بگیریم. بیشتر این موارد درباره ملاقات‌هایی است که شاهدی در مورد وقوع آنها در دست نیست یا حتی، در بعضی مواقع، اصلا اتفاق نیافتاده‌اند. اما این ملاقات‌های خیالی مبتنی بر تاثیرات فکری متقابل این متفکران در عالم واقعیت بر یکدیگر با استفاده از نامه‌ها یا نوشته‌هایشان بوده است.»

 کمدی منطق
کمدی منطق

کمدی منطق (زندگینامه برتراند راسل)
سفری حماسی در پی حقیقت

نویسندگان: آپوستولوس دوکسیادیس و کریستوس پاپا دیمیتریو
ترجمه: امیرحسین اصغری
ناشر: انتشارات فاطمی

از پایگاه ناشر خریداری کنید

کتاب کمدی منطق: سفری حماسی در پی حقیقت گزارشی تصویری (سینمایی) از اندیشه‌ورزی انسان در صد سال گذشته است.

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.