بوزجانی و هندسه
تاریخ علم زندگی‌نامه

بوزجانی و هندسه و حساب کاربردی

بوزجانی، ریاضی‌دان ایرانی، کوشید دانش معماران و صنعتگران دیگر را از هندسه و حساب افزایش دهد. هندسه واژه‌ای با ریشه‌ی فارسی و به معنای اندازه است. برای معمارانی که سقف‌های باشکوه مسجدها را ساختند، دانستن روابط میان اندازه‌ها و شکل‌ها بسیار ضروری بود. ابوالوفای بوزجانی با نوشتن کتاب‌هایی به زبان ساده در زمینه‌ی حساب و هندسه به این معماران کمک کرد.

زندگی بوزجانی

ابوالوفای بوزجانی (۳۲۸ق/۹۴۰م-۳۸۸ق/۹۹۸م) از مردم بوزجان (تربت جام) در خراسان بود. حساب و هندسه را نزد عمو و دایی‌اش آموخت. چندی در ارَّجان از پشتیبانی ابوالفضل ابن عمید بهره‌مند بود. سپس به بغداد رفت و از بزرگان دربار عزالدوله بختیار شد. این فرمانروای ایرانی از خاندان بویه بود. او از بوزجانی پشتیبانی کرد تا رصدهای دقیق انجام دهد و آثار ارزشمندی در ریاضیات بنویسد.

ابوالوفا در کنار پژوهش‌های علمی در فعالیت‌های سیاسی نقش داشت. از جمله در ۳۷۱ق به جرجان نزد صاحب بن عباد فرستاده شد. در آن هنگام صاحب در کنار مؤید الدوله (برادر عضد الدوله) این شهر را از قابوس بن وشمگیر گرفته بود. در روزگار صمصام الدوله قدرت سیاسی و جایگاه اجتماعی بوزجانی از این فراتر رفت. نظر او در عزل و نصب کارگزاران دولت اثرگذار بود.

هندسه بوزجانی

یکی از آثار بوزجانی در هندسه کتاب ما یحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسه است. عنوان این کتاب به فارسی یعنی «آنچه صنعتگر درباره‌ی هندسه باید بداند». در این کتاب اعمال هندسی مورد نیاز صنعتگران به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و برهان‌ها آمده است. یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این کتاب، حل برخی مسائل تنها با کمک خط‌کش غیر مدرج و پرگاری با دهانه‌ی ثابت است.

در بیش‌تر آثار معماری دوره‌ی اسلامی می‌توان اصول هندسی را ردیابی کرد. برای نمونه، در کاشی‌کاری زیارتگاه درب امام در اصفهان، پنج قطعه کاشی با شکل‌های هندسی ده‌ضلعی، پنج‌ضلعی، لوزی و گره‌پروانه‌ای به کار رفته است. هنگامی که شمار بسیاری از این قطعه‌ها به مانند جورچین کنار هم چیده شوند، نمایش هندسی و ‌‌هنری باشکوهی پیش چشم قرار می‌گیرد.

هندسه در معماری
هندسه در معماری: مسجدها، کاخ‌ها و دیگر بناهای دوره‌ی اسلامی اغلب با کاشی‌های رنگینی به نام گره آرایش می‌یابند که ستاره و دیگر شکل‌ها را به نمایش می‌گذارند.

نوآوری‌های بوزجانی

بوزجانی نخستین ریاضی‌دانی است که شعاع دایره‌ی مثلثاتی را به جای شصت به شیوه‌ی کنونی برابر یک در نظر گرفت. او تابع‌های مثلثاتی سینوس (جیب)، کسینوس (جیب تمام)، تانژانت (ظل) و کتانژانت (ظل تمام) را به صورت امروزی، تعریف کرد. جدول دقیقی از تانژانت نیز فراهم آورد. سینوس نیم درجه را با دقت ۱۴ میلیونیم درصد و عدد پی را با دقت ۷۸۰ میلیونیم درصد محاسبه کرد.

بوزجانی رصدهایش را در زیجی گرد آورد. این زیج (به معنای جدول اخترشناسی) به دست ما نرسیده است. اما از گزارش اخترشناسان دیگر می‌دانیم که ماه‌گرفتگی سال ۳۸۷ قمری را در بغداد رصد کرده بود. همین ماه‌گرفتگی را ابوریحان بیرونی در شهر کاث (در خوارزم) رصد کرده بود. بیرونی از مقایسه‌ی نتیجه‌ی دو رصد توانست اختلاف طول جغرافیایی بین بغداد و کاث را به دست آورد.

لغت‌نامه دهخدا

هندسه: (معرب ، اِ) به معنی اندازه و شکل باشد. (برهان). از اصول علوم ریاضی است و علمی است که در آن از احوال مقدارها و اندازه‌ها بحث شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). دانستن اندازه‌ها است و چندی یک از دیگر و خاصیت صورت‌ها و شکل‌ها که اندر جسم موجود است. (التفهیم ابوریحان بیرونی)

آشنایی بیشتر با بوزجانی

بوزجانی شیفته هندسه زندگی
بوزجانی شیفته هندسه زندگی

یونس کرامتی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، در کتاب «شیفته هندسه زندگی: مروری بر زندگی و آثار ابوالوفا بوزجانی» نوآوری‌های این ریاضی‌دان ایرانی را به زبان امروزی شرح داده است. در گفتار نخست، اوضاع فرهنگی و سیاسی ایران در سده‌های دوم تا چهارم قمری بررسی‌شده است. در گفتار دوم، زندگی‌نامه و کارنامه علمی ابوالوفا آمده است. گفتار سوم به بررسی کتاب «اعمال هندسی» و شرح‌های آن اختصاص دارد. بررسی کتاب «حساب عملی»، بررسی کتاب دیگر او درباره چگونگی تنظیم مربع‌های وفقی یا سحرآمیز، نقش بوزجانی و دیگر دانشمندان ایرانی در اثبات قضیه سینوس‌ها و اثبات قضیه تانژانت‌ها از دیگر مباحث مطرح‌شده در این کتاب است.

از شهر کتاب خریداری کنید

One comment

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.