تاریخ هجری
تاریخی علمی

تاریخ هجری چگونه بنیان‌گذاری شد

تاریخ هجری با هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه آغاز شد. این تاریخ به سال‌های قمری است که آغاز آن به دیدار ماه بستگی دارد. این تاریخ در زمان خلیفه‌ی دوم به دست ایرانیان بنیان‌گذاری شد. پیش از آن، مسلمانان هر سالی را که میان هجرت و وفات پیامبر بود به نام رویدادی مهم نام‌گذاری می‌کردند. برای مثال، سال دوم را سنه الامر بالقتال ( سال فرمان به جنگ) و سال نهم را سنه البرائه (سال بیزاری‌‌جویی) می‌نامیدند. روشن است که با این روش نمی‌توان تقویم دقیقی بنیان‌گذاری کرد.

مشکل وصول چک

ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه به روایتی اشاره می‌کند که بر پایه‌ی آن یک صک (چک) را نزد عُمر، خلیفه‌ی دوم، آوردند. زمان پرداخت چک در ماه شعبان بود. عمر گفت: کدام شعبان؟ همین شعبان یا شعبان آینده؟ پس اصحاب را جمع کرد و با آن‌ها درباره‌ی این مشکل مشورت کرد. گفتند: باید چاره‌ی این کار را از ایرانیان به دست آوریم.

هُرمزان را حاضر کردند که از بزرگان ایران بود و به اسارت عرب‌ها درآمده بود. مشکل را به او گفتند. هرمزان گفت: «ما ایرانیان را حسابی است که ماه‌روز می‌گوییم، یعنی حساب ماه‌ها و روزها.» چون این اصطلاح فارسی را به زبان عربی بازگرداندند، شد مورّخ و مصدر آن را تاریخ قرار دادند. هرمزان چگونگی به کارگیری تاریخ را در نامه‌ها و سندها برای ایشان شرح داد.

آغاز تاریخ هجری

پس از این‌که هرمزان مفهوم تاریخ‌گذاری را  برای مسلمانان توضیح داد، عمر به اصحاب پیامبر گفت که تاریخی وضع کنند که به کار مردم آید. برخی گفتند که تاریخ رومیان را انتخاب که بر پایه‌ی تاریخ اسکندر است. اما این نظر را نپذیرفتند، زیرا تاریخ رومیان را بسیار طولانی می‌دانستند. دسته‌ای دیگر گفتند که تاریخ ایرانیان را برگزینیم، اما این نظر به دلیلی دیگر پذیرفته نشد.

سپس بر آن شدند تا آغازی برای تاریخ دوره‌ی اسلامی در نظر بگیرند. چون در زمان تولد و مبعث اختلاف بود، زمان هجرت پیامبر را برگزیدند. زمان رسیدن پیامبر به مدینه روز دوشنبه هشتم ربیع‌الاول بود که آغاز آن سال، روز پنج‌شنبه بود. عُمر آن را آغاز تاریخ دوره‌ی اسلامی قرار داد. این رویداد در هفدهمین سال هجرت بود. از آن سال تاریخ هجری را به کار گرفتند.

شبانه‌روز عربی

چنان‌که بیرونی گوید عرب‌ها آغاز شبانه‌روز را نقطه‌های مغارب که بر دایره افق است فرض کردند. شبانه‌روز به عقیده‌ی آن‌ها «از آغاز غروب آفتاب است در افق تا غروب آفتاب فردا»، زیرا ماه‌های عربی برپایه‌ی مسیر کره‌ی ماه است و با مشاهده‌ی ماه تعریف می‌شود. از این رو، با غروب آفتاب در روز سه شنبه، شبانه‌روز جدید آغاز می‌شود و آن شب را چهارشنبه در نظر می‌گیرند.‌

بیرونی یادآور می‌شود که ایرانیان برخلاف عرب‌ها روز را بر شب مقدم می‌دانستند. به نظر آنان یک شبانه‌روز «از طلوع آفتاب است از افق مشرق تا طلوع آفتاب از افق فردا»، زیرا ماه‌های ایشان بر پایه‌ی محاسبه است و به حرکت ماه و ستارگان بستگی ندارد. به سخن دیگر، در نگاه عرب‌ها یک شبانه‌روز از غروب آفتاب تا غروب آفتاب است، اما در نگاه ایرانیان از طلوع آفتاب تا طلوع آفتاب.

هفته‌ی یهودی

ایرانیان باستان هفته نداشتند و فقط ماه داشتند. آن‌ها سی روز ماه را نام‌گذاری کرده بودند. برای مثال نخستین روز را هرمز و روزهای دیگر را بهمن، اردیبهشت و شهریور می‌نامیدند. هفته از فرهنگ یهودی-مسیحی به میان عرب‌ها و از آن‌جا به فرهنگ ایرانی راه یافته است. واژه‌ی شنبه از واژه‌ی عِبری شَبَّت (به معنای استراحت) گرفته شده که آخرین روز هفته‌ی یهودیان بوده است.

بیرونی می‌گوید: «اولین اشخاصی که هفته را استعمال کردند اهل مغرب بودند، خصوص اهل شام و حوالی آن که انبیاء در این ناحیه ظهور نمودند از هفته اولین که آغاز جهان در آن بود مردم را اخبار کردند چنان‌که تورات ناطق است. سپس از اهل شام در دیگر امم انتشار یافت و عرب عاربه به واسطه‌ی قرب جوار و تعرب اسماعیل بن ابراهیم در این کار از شامیان پیروی کردند.»

منبع: بیرونی، ابوریحان. آثار الباقیه. ترجمه‌ی اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ (ص۱-۳، ص۴۷-۴۹، ص۷۵)

لغت‌نامه دهخدا

چک: قباله باشد. به تازی صک گویند. قباله و برات باشد. قبض و سند و حواله و خط. هر نوشتهUای که بدهکار به طلبکار یا فروشنده به خریدار دهد. هر نوشته یا حواله یا خطی که بکسی دهند تا بموجب آن پول یا کالا و جز آن را از دیگری بگیرد. مطلق سند. صَک ّ. قباله. قِطّ. بنچک . بنجاق

تبدیل تاریخ هجری شمسی، هجری قمری و میلادی

 

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.