تیرگان
تاریخی خواندنی‌ها

تیرگان به یادبود آرش کمانگیر

تیرگان به سیزدهمین روز از ماه تیر گفته می‌شود. این روز را با روزی که آرش کمانگیر تیر انداخت تا مرز میان ایران و توران مشخص شود، مرتبط دانسته‌اند. این رویداد اسطوره‌ای به جنگ‌های ایران و توران در دوره‌ی منوچهر و افراسیاب پایان داد.

جشن بزرگ تیرماه

ایرانیان باستان هر یک از روزهای ماه را به نام یکی از ایزدان خود نام‌گذاری کرده بودند. هنگامی که نام یک روز از یک ماه با نام آن ماه یکی می‌شد، آن روز را فرخنده می‌دانستند و جشن می‌گرفتند. برای مثال، روز سیزدهم از ماه تیر به نام ایزد تیر بود. ایرانیان باستان این روز را به نام تیرگان جشن می‌گرفتند.

برخی از اسطوره‌های ایرانی را با جشن تیرگان مرتبط دانسته‌اند. از جمله تیرگان را روز نویسندگان گفته‌اند زیرا در این روز هوشنگ نویسندگی را به برادر خود آموخت. ابوریحان بیرونی می‌گوید: «نام این روز تیر است که عطار باشد که اختر نویسندگان است. در این روز بود که هوشنگ برادر خود را بزرگ گردانید و دهقنه را به او داد. دهقنه و کتابت یک چیز است.»

تیرگان جشن آب‌بازی هم بوده است. بیرونی می‌گوید که ایرانیان در این روز آب‌بازی می‌کنند. در این روز کیخسرو هنگام بازگشت از جنگ با افراسیاب به چشمه‌ای در نزدیکی ساوه رفت. در آن‌جا فرشته‌ای را دید و از هوش رفت. بیژن پسر گودرز قدری از آب چشمه را به روی کیخسرو ریخت تا به هوش آید. بیرونی گوید: «اهل آمل در این روز به دریای خزر می‌روند و همه روز را آب‌بازی می‌کنند.»

اسطوره‌ی آرش کمانگیر

تیرگان روز گرامی‌داشت اسطوره‌ی آرش کمانگیر نیز بوده است. برپایه‌ی این اسطوره افراسیاب شاه توران توانست ارتش ایران را عقب براند. او جمشید و یارانش را در طبرستان در محاصره گرفت. زندگی بر ایرانیان چنان دشوار شد که به آرد کردن گندم و پختن نان نمی‌رسیدند. آن‌ها دانه‌های گندم را بریان می‌کردند و می‌خوردند. سرانجام جمشید از افراسیاب خواهش کرد به اندازه‌ی پرتاب یک تیر از قلمرو ایرانیان عقب برود.

پس از این که افراسیاب خواهش جمشید را پذیرفت فرشته‌ای چگونگی ساختن کمانی ویژه را به منوچهر آموخت. او گفت که تیر را باید آرش پرتاب کند. آرش به پا خواست و گفت:

«ای پادشاه و ای مردم بدن مرا ببینید که از هر زخمی و جراحتی و علتی سالم است. من یقین دارم که چون با این کمان این تیر را بیندازم پاره پاره خواهم شد و خود را تلف خواهم کرد. اما من خود را فدای شما کردم.»

آرش کمان را تا بناگوش کشید و تیر را رها کرد. بدن آرش پاره پاره شد. تیر از کوه رویان در طبرستان تا آن سوی خراسان بزرگ پرواز کرد. سرانجام بر تنه‌ی درخت گردویی نشست. افراسیاب و سربازانش تا آن جا عقب‌نشینی کردند. آن‌جا مرز میان ایران و توران شد و صلح برقرار شد.

منبع:

بیرونی، ابوریحان. آثار الباقیه، ترجمه‌ی اکبر داناسرشت. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۹(ص۳۳۴-۳۳۶)

لغت‌نامه دهخدا

تیرگان: (اِ) نام روز سیزدهم است از تیرماه. گویند در این روز منوچهر با افراسیاب صلح کرد به شرط آن‌که افراسیاب یک تیر پرتاب راه از ملک خود به منوچهر پس بدهد. حکما تیری ساختند از روی حکمت و در وقت طلوع آفتاب آرش آن تیر را بر کمان نهاده از جبال طبرستان به طرف مشرق انداخت. بعد از تفحص بسیار روز سیزدهم در کنار آب آمویه یافتند. (برهان).

عبارت‌های مرتبط

2 comments

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab