تیمورتاش
تاریخی سیاست

تیمورتاش و کوشش برای افزایش درآمد نفتی ایران

تیمورتاش (پسر کریم دادخان، از حاکمان منطقه‌ی تاریخی جاجرم در خراسان) دومین شخص ممکلت در دهه‌ی نخست حکومت رضاخان بود. او خواهان افزایش سهم ایران از درآمدهای شرکت نفت انگلستان در ایران و گرفتن مالیات از این شرکت بود. او می‌دانست که مالیات پرداختی شرکت نفت به دولت بریتانیا چند برابر مبلغی است که ایران به عنوان حق امتیاز دریافت می‌کند. از این رو، بحث گرفتن مالیات از این شرکت را پیش کشید و خواهان کاهش مناطق بهره‌برداری انگلیسی‌ها از منابع نفتی ایران شد.

غارت ممنوع

نفت ایران در دوره‌ی قاجار به بیگانگان سپرده شد. در ۱۳۱۹ق/۱۹۰۱م مظفرالدین شاه امتیاز بهره‌برداری از منابع نفت ایران را به مدت ۶۰ سال به ویلیام ناکس دارسی واگذار کرد. دولت انگلستان در آستانه‌ی جنگ جهانی اول پنجاه و یک درصد سهام این شرکت خصوصی را خرید. بر پایه‌ی قرارداد دارسی ایران از ۱۶ درصد سود خالص فروش نفت بهره‌مند بود.

با روی کار آمدن رضاخان کم‌کم سخنانی از دولت‌مردان ایران درباره‌ی افزایش سهم ایران از درآمدهای نفتی شنیده شد. از جمله، عبدالحسین تیمورتاش به عنوان دومین شخص قدرتمند پس از رضاخان می‌گفت:

«ما خواهان ترتیباتی در شرکت نفت هستیم که با توسل به آن حس کنیم در شرکت نفت منافع مشخصی داریم، طوری که هر شلینگ به دست آمده بین ما و شرکت نفت به مساوی تقسیم شود.»

تیمورتاش در گفت‌وگوهای خود با مقامات انگلیسی در لوزان از این موضوع با عنوان «مسأله بسیار مهم» یاد کرده و لازمه‌ی تمدید قرارداد را مشخص کردن حدود جغرافیایی (منطقه‌ی کاوش) و سهام‌دار کردن ایران در شرکت نفت دانست. سر جان کدمن این درخواست را متحول‌کننده خواند و موافقت با آن را بسیار دشوار دانست. تیمورتاش در پاسخ گفته بود که هدفش تحول کلی در نظم موجود نیست بلکه به روش جراحی، عمل خواهد کرد که پس از تشخیص بیماری به سود بیمار اقدام می‌کند.

به گفته‌ی تیمورتاش: «درخت مورد بحث یک درختی است که ۲۸ سال از عمر آن سپری شده و این درخت زیبا و تنومند، مملو از شیره‌‌ی حیاتی است که ۳۲ سال دیگر نیز زنده خواند ماند. اما نه بیش از آن. در صورت تهیه‌ی سرمایه‌های ضروری برای رشد و توسعه‌ی کامل درخت و رشد طولی هر چه بیش‌تر ریشه‌های آن، فکر نمی‌کنید که ریشه‌های مذکور ممکن است به تخته سنگی برخورد کنند؟» (یعنی همه چیز را می‌خورید و چیزی برای ایران باقی نمی‌گذارید!)

درخواست‌ تیمورتاش

هدف تیمورتاش این بود که ۲۵ درصد سهام شرکت نفت را به همراه دو شلینگ برای هر تُن نفت تولیدی برای ایران بگیرد. به سبب ناخرسندی انگلیسی‌ها از این طرح، مذاکرات به درازا کشید و در این میان روزنامه‌های تهران مقاله‌هایی علیه شرکت نفت منتشر کردند. انگلیسی‌ها این‌ها را از چشم تیمورتاش می‌دیدند. تیمورتاش در ۱۱ فروردین ۱۳۱۰ درخواست‌های دولت ایران برای تأیید قرارداد را به شرکت نفت اعلام کرد.

از جمله‌ی درخواست‌ها او: کاهش محدوده‌ی امتیاز شرکت نفت، شراکت ایران در عملیات شرکت نفت به عنوان یکی از سهام‌داران، افزایش درآمد ایران از حق امتیاز و سود سهام، دریافت مالیات از شرکت نفت بر پایه‌ی قانون ایران، افزایش تولید نفت برای مصرف داخل به قیمت مناسب با ساخت پالایشگاه و پرداخت مطالبات گذشته.

انگلیسی‌ها درخواست‌های تیمورتاش را در تضاد با اصل قرارداد می‌دانستند. (قراردادی که ایران در زمان مظفرالدین شاه بسته بود.) انگلیسی‌ها می‌گفتند درآمد فروش نفت به اندازه‌‌ای نیست که سهم ایران را افزایش دهیم و مالیات بپردازیم. اما تیمورتاش خواهان نظارت کامل ایران بر هزینه‌ها و درآمدهای شرکت نفت بود. انگلیسی‌ها از این موی دماغ خوششان نمی‌آمد.

توطئه علیه تیمورتاش

پس از گفت‌وگوهای بسیار که میان نمایندگان شرکت و تیمورتاش انجام شد، انگلیسی‌ها پیش‌نویس توافق‌نامه‌ی سه ستاره را تقدیم کردند. بر پایه‌ی این پیش‌نویس با افزایش سهم ایران به مقدار ۲۵ درصد موافقت می‌شد اما مدت زمان قرارداد تا ۳۰ سال افزایش می‌یافت! تیمورتاش همچنان می‌خواست انگلیسی‌ها را به پذیرش شرایطی به سود ایران ناچار کند. از این رو، هنگام بازگشت از سفر لندن به مسکو رفت تا از این راه به شرکت نفت انگلیس هشدار دهد که ممکن است امتیازی به شوروی برای بهره‌برداری از منابع نفتی ایران بدهد.

در این میان توطئه علیه تیمورتاش در داخل و خارج ایران به حدی گسترش یافته بود که رضاشاه مذاکرات نفت را از دست تیمورتاش بیرون کرد و آن را به سید حسن تقی‌زاده، وزیر دارایی، سپرد. او در آغاز مانند تیمورتاش به انگلیسی‌ها اعلام کرد که دولت ایران نمی‌تواند «قانونا و منطقا» خود را در چارچوب امتیازنامه‌ای قرار دهد که پیش از بنیان‌گذاری نظام پارلمانی و مجلس شورای ملی در ایران به خارجی‌ها واگذار شده است. او اعلام کرد که دولت ایران خواهان لغو امتیاز دارسی و اعطای امتیاز جدیدی به شرکت نفت است.

بریتانیا موضوع لغو قرارداد دارسی را در جامعه‌ی بین‌الملل مطرح کرد و کار به دیوان داوری لاهه کشید. در آن‌جا نماینده‌ی ایران، علی‌اکبر داور، نتواست از موضع ایران به‌خوبی دفاع کند. دادگاه از طرفین خواست به گفت‌وگوهای خود ادامه دهند. این بار گفت‌وگوها بدون حضور تیمورتاش ادامه یافت، زیرا رضاشاه او را از همه‌ی کارها کنار گذاشته و خود تصمیم‌گیرنده‌ی اصلی در گفت‌وگوها شده بود. نتیجه‌ی این دخالت ملوکانه، امضای قرارداد ۱۹۳۳ (۱۳۱۲ش) بود که پیروزی دیگری برای شرکت نفت انگلیسی‌ها به شمار آمد.

 تصمیم احساسی رضاخان

تقی‌زاده در سخنرانی خود در مجلس پانزدهم از رفتار انفعالی خود و دیگر دولت‌مردان وقت در جریان پذیرش قرارداد ۱۹۳۳ چنین یاد کرد:

«نمایندگان بریتانیا تهدید به قطع مذاکرات و حرکت فوری از ایران کردند و شد آنچه شد، یعنی کاری که ما چند نفر مسلوب الاختیار به آن راضی نبودیم و بی‌اندازه و فوق هر تصوری ملول شدیم و حقیقت مسأله عیان است و حاجب به بیان ندارد و می‌دانند که برای کسی در این مملکت اختیاری نبود و هیچ مقاومتی در برابر اراده حاکم مطلق آن عهد نه مقدور بود و نه مفید. او هم ظاهرا از عاقبت کار اندیشه کرد و حاضر به عقب رفتن و پس گرفتن حکم نسخ امتیاز سابق به هیچ وجه نبود و شق ثالث هم وجود نداشت.»

در واقع رضاخان با یک تصمیم احساسی به لغو قرارداد دارسی فرمان داد و مردم جشن گرفتند (چه به صورت خودجوش و چه با برنامه‌ی دولت). اما چندی بعد ناچار شد برای کاهش تنش و جلوگیری از دخالت نظامی انگلستان در ایران به پذیرش قرارداد ۱۹۳۳ تن دهد. تقی‌زاده همه‌ی کوتاهی‌ها را به رضاخان حوالت می‌دهد: «من هیچ وقت راضی به تمدید مدت نبودم و دیگران هم نبودند و اگر قصوری در این کار یا اشتباهی بوده، تقصیر آلت فعل نبوده، بلکه تقصیر فاعل بوده که بدبختانه اشتباهی کرد و نتوانست برگردد. او خود هم راضی به تمدید مدت نبود.»

آیا تیمورتاش (کشته شده در ۱۳۱۲ش/۱۹۳۳م) نمی‌‌خواست مانند تقی‌زاده آلت فعل باشد یا فرصت آن را پیدا نکرد؟! آیا انگلستان در ماجرای برکناری و کشتن تیمورتاش نقش داشت؟

منبع:

سلیمانی دهکردی، کریم, وحیدی‌راد، میکاییل. «مذاکرات نفت ایران و انگلیس و تجدیدنظر در قرارداد دارسی در دوره رضاشاه». تاریخ ایران (پژوهش‌نامه علوم انسانی): بهار ۱۳۸۹, از صفحه ۷۱ تا صفحه ۱۰۰٫ (دانلود مقاله)

تیمورتاش
خانه تیمورتاش در تهران که موزه شده است

عبارت‌های مرتبط

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab