جرجانی و ذخیره خوارزمشاهی
شخصیت‌ها علمی

جرجانی و نوزایی زبان علمی فارسی با ذخیره خوارزمشاهی

جرجانی (۴۳۴-۵۳۵ق) پزشک بزرگ ایرانی در سده‌های پنجم و ششم هجری می‌زیست. پزشکی را نزد یکی از شاگردان ابن‌سینا آموخت. او با نوشتن کتاب ذخیره خوارزمشاهی گامی بزرگ در گسترش زبان علمی فارسی برداشت. چکیده‌ای از این کتاب به نام خُفی علایی و چیکده‌ی دیگری به نام الاغراض‌‌الطبیه پدید آورد.

زندگی جرجانی

اسماعیل جُرجانی در حدود ۴۳۴ق/۱۰۴۳م در جرجان چشم به جهان گشود. جرجان (گرگان کهن) شهری آباد در جنوب شرقی دریای مازندران بود. هنگام تولد جرجانی این شهر در فرمان سلجوقیان بود که به ‌تازگی بر غزنویان چیره شده بودند. این شهر پس از یورش‌های پی‌درپی مهاجمان شرقی از جمله مغول‌ها رو به‌ ویرانی نهاد. شهر گنبد کاووس در محل همان شهر ساخته شده است.

جرجانی به شهرهای قم، مرو، گرگانج (در خوارزم) و سرخس سفر کرد و دانش و تجربه اندوخت. گفته می‌شود که نزد یکی از شاگردان ابن‌سینا به نام ابن‌ابی صادق نیشابوری و احمد فرّخ پزشکی آموخت. در قم با فرزندان کوشیار گیلانی (درگذشت ۳۹۷ق)، ریاضی‌دان و اخترشناس ایرانی، دیدار کرد. سال‌ها پیش از حیکم جرجانی، کوشیار گیلانی در خدمت قابوس زیاری در شهر جرجان بود.

جرجانی در سال ۵۰۴ق به خدمت قطب‌الدین‌ محمد خوارزمشاه به گرگانج در خوارزم رفت. در آن‌جا متن عربی دانش‌نامه‌ی پزشکی خود را به نام الذخیره ‌الخوارزمشاهیه‌ آماده کرد. او به خواست ولیعهد، اتسز، خلاصه‌ای از آن را به نام خُفی علایی نوشت. سپس به مرو در خراسان بزرگ به خدمت سلطان سنجر رفت. چون نیاز مردم آن‌جا را به دانش پزشکی دید، کتاب ذخیره‌ خوارزمشاهی را به فارسی نوشت.

ذخیره‌ی جرجانی

دانش‌نامه‌ی ذخیره‌ خوارزمشاهی در ده کتاب نوشته شده‌است: کتاب نخستین، درباره‌ی سودمندی‌ پزشکی و مفاهیم بنیادی پزشکی. کتاب دوم، معرفی انواع بیماری‌ها. کتاب سوم، پیشگیری از بیماری‌ها با توجه به چگونگی هوا، آب، جای زندگی، خوردنی‌ها، نوشیدنی‌ها و خواب. کتاب چهارم، شناسایی بیماری‌ها. کتاب پنجم، معرفی انواع تب. کتاب ششم، درمان بیماری‌ها. کتاب هفتم، آماس‌ها، زخم‌ها، شکستگی‌ها و درمان‌ آن‌ها. کتاب هشتم، پاکیزیکی و آراستگی. کتاب نهم، معرفی زهرها و پادزهرها. کتاب دهم، معرفی داروها.

جرجانی با نوشتن ذخیره‌ خوارزمشاهی نه تنها به نیاز مردم فارسی‌زبان روزگار خود به اطلاعات پزشکی پاسخ داد، بلکه گامی بلند در پیشرفت زبان علمی فارسی برداشت. پیش از وی اَخوینی بخاری یک درسنامه‌ی پزشکی، ابومنصور موفق هروی یک دارونامه، ابن‌سینا رساله‌ی رگ‌شناسی و زرین‌دست جرجانی نورالعین‌فی‌امراض‌العین‌، نخستین رساله‌ی چشم‌پزشکی به فارسی، را نوشته بودند. اما کتاب اسماعیل جرجانی کامل‌ترین کتاب پزشکی به زبان فارسی است.

کتاب چکمه‌ای

کتاب ذخیره‌ی خوارزمی بسیار مفصل است. از این رو جرجانی چکیده‌هایی از آن فراهم کرد. یکی به نام خُفی علایی در دو جلد و در اندازه‌ای تنظیم شده بود که در چکمه جای می‌گرفت. جرجانی نوشته است: «کتاب مختصری مقرر کرد که هر وقت در دست توان گرفت و به هر مقصودی زود مطالعه توان کرد.» امروزه چنین کتاب‌هایی را دست‌نامه (handbook) می‌گویند.


نسخه‌ی خطی ذخیره خوارزمشاهی را دانلود کنید


با اندیشه‌های جرجانی بیش‌تر آشنا شوید

مسواک زدن در شب زیان‌بار است؟


دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.