حکومت
تاریخی سیاست

حکومت با رعایت چه اصولی ماندگار می‌شود؟

حکومت ماندگار می‌شود به شرط آن‌که مردم‌سالاری از اصول فرمانروایی آن باشد. به این حقیقت در کتاب‌های پیشینیان اشاره شده است. از جمله جاحظ در کتاب التاج فی اخلاق الملوک به این موضوع ذیل این پرسش پرداخته است: «چه چیز باعث طول مدت پادشاهی می‌شود؟» می‌گوید در اندرزنامه‌ها و آیین پادشاهان پیشین آمده است که هر گاه چهار خوی و عادت در پادشاه باشد، مدت پادشاهی او دراز شود. این چهار خصلت کدام است؟

حکومت ماندگار

به گزارش جاحظ در کتاب تاج، پیشینیان گفته‌اند که چهار ویژگی و اصل سبب ماندگاری حکومت و افزایش مدت پادشاهی می‌شود:

  1. فرمانروا آنچه را که برای خود می‌پسندد برای مردم بپسندد.
  2. کاری را که از پایان آن بیمناک است به امروز و فردا نیاندازد.
  3. کسی را ولیعهد کند که مردم بخواهند و بپسندند، نه آن را که خود می‌پسندد، جانشین قرار دهد.
  4. مانند مادری که به کودک شیرخوار خود رسیدگی می‌کند به کارهای مردم برسد و به نیاز آن‌ها آگاه باشد.

آنگاه جاحظ می‌گوید که در اوضاع شاهان گذشته راستی این گفتار را می‌بینیم. «می‌بینیم که مدت پادشاهی هیچ پادشاهی از عرب و ایرانی جز آنان‌که بر امور رعایا آگاه بودند و اسرار پنهانی آن‌ها را می‌دانستند، دراز نشده است. فقط آن‌هایی که رفتار رعایا در نظرشان مانند روز روشن بوده روزگاری دراز پادشاهی کرده‌اند.» (ص۲۲۹) اردشیر بابکان و خسرو انوشیروان از جمله‌ی پادشاهانی هستند که جاحظ بارها در کتاب تاج از آن‌ها به عنوان فرمان‌روایان الگو یاد کرده است.

حکومت با مردم

جاحظ به عنوان نمونه‌ای از توجه پادشاه به وضعیت کشور و مردم به تغییر برنامه‌ی روزانه‌ی پادشاه در هنگام سختی و گرفتاری کشور اشاره کرده است. می‌گوید در هنگامی‌که مرزهای کشور تهدید می‌شد، دشمنی بر ضد قانون‌های کشور قیام می‌کرد یا سپهسالاری کشته می‌شد، پادشاه از اوقات فراغت و سرگرمی می‌کاست و بر ساعات کار می‌افزود. او همه‌ی فکر و اوقات خود را برای تدبیر کارهای کشور و رویارویی با دشمن و بسیج سپاه و تدارک جنگ به کار می‌برد. (ص۲۲۹)

پادشاه فرمان می‌داد سفره‌هایی را که همه روزه گسترده می‌شد، برچینند. بر سفره‌ی کوچکی که پهن می‌کردند فقط سه نفر می‌نشستند. موبدان موبد، دبیربد و فرمانده سوارکاران شاهی. «بر خوان جز نان و نمک و سرکه و تره چیزی نمی‌نهادند. و شاه مختصری از آن را به کار می‌برد و دیگران نیز چنان می‌کردند. سپس نانوای شاهی مقداری گوشت بریان شده با کره و تخم مرغ که در طبقی نهاده بود نیزد شاه می‌نهاد. و چون لقمه‌ای از آن می‌خرد، خوان برداشته می‌شد.» سپس به کار جنگ رسیدگی می‌کردند.

این برنامه‌ی غذایی را بزم‌آورد (غذای ویژه‌ی روزگار نبرد) می‌نامیدند. پادشاه تا هنگام رسیدن خبری خوش از جنگ با همین خوراک اندک می‌ساخت. «پس چون اخبار خوش می‌رسید و آن پیش‌آمد برطرف می‌شد، دستور می‌داد باز به حال سابق بازگردند. و همان خوراک‌ها و همان خوان‌های رنگین گسترده شود. و برحسب فرمان او خواص و سایر افراد رعایا حاضر می‌شدند.» خواص در حضور پادشاه غذا می‌خوردند و سردسته‌ی نگهبانان شاهی از عامه مردم پذیرایی می‌کرد. (ص۲۳۰)

فروپاشی حکومت

اصول مردم‌سالاری حکومت ساسانیان در بیش‌تر اندرزنامه‌های مربوط به آن دوران، نوشته‌هایی دوره‌ی اسلامی و حتی آثار ادبی بازتاب یافته است. از جمله در کتاب تحفه الملوک، مربوط به سده‌ی هفتم هجری، چند روایت درباره‌ی شیوه‌ی حکومت ساسانیان آمده است. برای مثال، می‌گوید پادشاه روم به خسرو انوشیروان دادگر نامه نوشت که چه کردی که در آن سرزمین با تو مخالفت نکردند. خسرو انوشیروان پاسخ داد که هفت چیز:

یکم، آن‌که زبانم را از دشنام دادن بازداشتم؛ دوم، در امر و نهی به دیگران، سخن زشت و بیهوده نگفتم؛ سوم، به وعده‌های خود عمل کردم؛ چهارم، به هرکسی بنابر شایستگی وی مقام دادم نه برپایه‌ی آرزوی خودم؛ پنجم، مجرمان را برای ادب مجازات کردم نه از روی خشم خود؛ ششم، با داد و انصاف برای مردم ایمنی ایجاد کردم؛ هفتم، خود را دوستی یک‌دل برای مردم قرار دادم.

در همین کتاب روایتی درباره‌ی سبب فروپاشی فرمانروایی ساسانیان آمده است. می‌گویند از برخی از آل‌ساسان پرسیدند که چرا حکومت پس از سال‌های طولانی از دست شما بیرون شد؟ پاسخ دادند: «کارهای بزرگ را که لایق انسان‌های خردمند و بزرگ بود به انسان‌های کوچک دادیم.» سرانجام اهل تجربه و خردمندان ضایع شدند و پیران و بزرگان از میان رفتند و کسانی که خردشان اسیر هوا و هوس بود بر همه‌ی کارها چیره شدند. چنین شد که پادشاهی از دست رفت.

منبع:

جاحظ، ابوعثمان، تاج، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران: ابن‌سینا، ۱۳۴۳ (ص۲۲۹-۲۳۰)

اندرز حاکمانه (بازنویسی کتاب تحفه الملوک، اثر علی بن حفص محمود اصفهانی)، به کوشش علی‌اکبر احمدی دارانی، تهران: مؤسسه‌ی فرهنگی اهل قلم، چاپ دوم ۱۳۸۲

 

 

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.