خربزه
تاریخی کشاورزی

خربزه شیرین با چلغوز کبوتر پرورش می‌یابد

خربزه یکی از بهترین میوه‌های ایران است. به گزارش ژان شاردن (۱۶۴۳-۱۷۱۳م) جهانگرد فرانسوی، در دوره‌ی صفویه بیش از سی رقم خربزه در ایران پرورش می‌یافت. بهترین خربزه‌ی ایران در خراسان بارمی‌آید. آن‌ها را برای شاه به ارمغان به اصفهان می‌آوردند. در آن زمان کود کبوتر را برای پرورش خربزه به کار می‌بردند. این کود به نام چلغوز شناخته می‌شد. کبوترخانه‌ها محل تولید کود بودند. به گزارش شاردن سه هزار کبوترخان در اصفهان وجود داشت.

انواع خربزه

به گزارش شاردن، در دوره‌ی صفویه بیش از سی رقم خربزه در ایران پرورش می‌یافت. به گفته‌ی او بهترین خربزه‌های ایران در خراسان پرورش می‌یافت. آن‌ها را به رسم ارمغان برای شاه به اصفهان می‌آوردند. «با وجود این‌که این میوها از مصافتی بیش از سی روز راه حمل می‌شدند، به هیچ وجه خراب نمی‌شدند. خربزه‌های خراسان را به هندوستان نیز صادر می‌کردند.

یکی از ارقام خربزه را گرمک می‌نامند که به معنای گرماداده است. این میوه در بهار به بازار می‌آید و مانند آب در دهان حل می‌شود. پس از گرمک خربزه‌های دیگر به بازار می‌آید. آن‌هایی که دیرتر می‌رسند بهترند. آخرین خربزه‌ها سفید و مانند شکرند. این خربزه‌های زمستانی را در زیرزمین‌ نگه‌ می‌داشتند. در آن‌جا بسته به وسعت زیرزمین یک یا دو شعله روشن می‌کردند تا خربزه‌ها یخ نزنند. (ص۷۵-۷۶)

چلغوز کبوترخانه

به گزارش شاردن در ایران کبوترهای اهلی و به‌ویژه وحشی بسیار دیده می‌شود. «چون فضله‌ی این پرنده برای خربزه‌زار کود بسیار خوبی به شمار می‌رود، در سرتاسر کشور با مواظبت و دقت شایان توجهی تعداد عظیمی کبوتر پرورش داده می‌شود.» به گزارش او بیش از سه هزار کبوترخان در اصفهان وجود داشت. این‌ها را برای به دست آوردن کود کبوتر ساخته بودند. «ایرانیان فضله این پرنده را چلغوز می‌نامند که به معنای محرک و مقوی است.»

به گفته‌ی شاردن ایران بهترین کبوترخانه‌های جهان را دارد. این  کفترخانه‌های عظیم شش بار بزرگ‌تر از بزرگ‌ترین پرورشگاه‌های اروپایی است. «این‌ها را با آجر بنا می‌کنند و رویش گچ و آهک می‌کشند تا کبوتران در آن‌ها آشیانه نمایند.» همه می‌توانند کبوترخانه بسازند. هیچ شرط و امتیازی برای ساختن آن وجود نداد. اما صاحبان آن‌ها باید مالیات کود را با شاه بپردازند. (ص۱۲۲-۱۲۳) این نشان‌دهنده‌ی حجم تولید کود و تعداد بسیار کبوترخانه است.

کبوترخانه
نمای درونی کبوترخانه

کاشت خربزه

به گفته‌ی شاردن خربزه‌ی ایران بهترین نوع این میوه در جهان است. خربزه را در دشت و بیابان به بارمی‌آورند تا از هوا برخوردار باشد. آن را در باغ و بستان نمی‌کارند زیرا به نظر خربزه‌کاران در این جاها محصول خفه می‌شود. شاردن مراحل کاشت خربزه را چنین شرح می‌دهد (ص۳۱۳-۳۱۴):

۱٫ تخم خربزه را در زمینی که با فضولات کبوتران مخلوط شده می‌کارند. همین‌که نمو پیدا کرد و به شکل گیاه  دیده شد، ساقه‌های آن را روی طبقاتی از خاک برمی‌افرازند تا از آسیب تماس با آب کشتزار دور بماند.

۲٫ هنگامی‌که میوه‌ی خربزه به بزرگی گردو شد، قسمت  پایین ساقه را تا نیمه از بار برهنه می‌کنند. به این ترتیب آن‌هایی را که به نظر می‌رسد خوب بار نیامده‌اند از بین می‌برند.

۳٫ هنگامی‌که میوه به بزرگی سیب شد فقط بزرگ‌ترها را در ساقه باقی می‌گذارند. آن‌ها را بار دیگر روی پشته‌ای می‌خوابانند تا خوب در معرض هوا و آفتاب قرار گیرد. بنابراین، از آسیب رطوبت باران دور می‌مانند.

۴٫ گاهگاهی خاک کنار ریشه‌ی بوته را به عمق دو تا سه شصت می‌کنند. فضولات کبوتر در آن‌جا می‌گذارند. سپس از نو با خاک آن را می‌پوشانند و بعد آبش می‌دهند. با این کار تغذیه‌ی گیاه را تقویت می‌کنند.

منبع:

شاردن، ژان، سیاحت‌نامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۳۶ (جلد چهارم)

برای آگاهی بیش‌تر درباره‌ی کبوترخانه‌ها مقاله‌ی کبوتر و کبوترخانه‌های اصفهان را بخوانید


لغت‌نامه دهخدا

چلغوز: فضله مرغ و گنجشک و کبوتر و نظایر آن. در اصطلاح عامه، لغتی است که به مجاز و بر سبیل توهین و تحقیر به افراد کوچک‌جثه و کوتاه‌قد اطلاق شود. در مقام توهین به کسی گویند که بخواهند وی را خرد و حقیر و غیرقابل اعتنا جلوه دهند.

خربزه: میوه‌ای است شیرین و لذیذ و خوشبو و کلان. «خر» به معنی کلان و «بزه»به معنی میوه شیرین و خوشبودار. (کلان به معنی بزرگ، گنده، تناور) چون خربزه به نسبت اکثر میوه‌ها کلان و خوشبودار است. لهذا به این اسم مسمی گردید. (غیاث اللغات)


از شاردن بخوانید

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.