دانشنامه
ترویج علم مقاله‌ها

دانشنامه الکترونیکی و ترویج علم در جامعه

دانشنامه الکترونیکی به سبب امکاناتی که شبکه‌ی جهان‌گستر (اینترنت) فراهم می‌کند، می‌تواند ترویج علم را در جامعه بسیار آسان کند. به‌روزرسانی چنین دانش‌نامه‌هایی آسان‌تر از دانش‌نامه‌های کاغذی است. نظر کارشناسان و منتقدان را درباره‌ی مقالات به آسانی می‌توان دریافت کرد. مقاله‌های این دانش‌نامه‌ها را می‌توان به منابع تکمیلی، مانند مقاله‌های پژوهشی، کتاب‌ها، خبرهای رسانه‌ها و پایگاه اینترنتی سازمان‌های مرتبط، پیوند و ارجاع داد.

ترویج علم

ترویج علم یعنی بازگویی اندیشه‌های علمی به زبانی که همگان بتوانند شناختی واقعی‌تر از علم و موضوع‌های مرتبط با آن پیدا کنند. داشتن چنین شناختی از علم و محصول آن، یعنی فناوری، برای زندگی بهتر همه‌ی شهروندان ضروری است، زیرا که در جهانی زندگی می‌کنیم که علم و فناوری از بنیان‌های اصلی آن است. هرچه شناخت ما از علم و فناوری عمیق‌تر باشد، تصمیم‌گیری‌هایی دقیق‌تر و سودمندتری خواهیم داشت. روشن است که همه مردم  در سطوح متفاوت در تصمیم‌گیری‌ها نقش دارند.

هنگامی‌که از ترویج علم سخن می‌گوییم فقط به ساده‌سازی مفاهیم بنیادی فیزیک و شیمی یا زیست‌شناسی و پزشکی توجه نداریم. منظور ما از علم، دامنه‌ای گسترده‌تر است که مجموعه‌ای از مفاهیم و موضوع‌های تاریخی، جغرافیایی‌، اجتماعی، فلسفی، هنری، ورزشی، سیاسی و دینی را نیز شامل می‌شود. به سخن دیگر، همه‌ی مفاهیم و موضوع‌هایی که می‌تواند عنوان یکی از مقاله‌های دانش‌نامه‌ای باشد، در دامنه‌ی ترویج علم قرار می‌گیرد.

نقش بنیادی دانشنامه

دانش‌نامه‌ها به دلیل نقش بنیادی که در ترویج علم و افزایش آگاهی جامعه دارند، از گذشته مورد توجه بوده‌اند. کاربرد اصطلاح «انقلاب فرانسه» و «اصحاب دایره‌العارف» هر دو از سده‌ی هجدهم میلادی رواج پیدا کرد. برای بروز دگرگونی در هر جامعه‌ی در کنار کنش‌های سیاسی و اجتماعی به افزایش آگاهی عمومی نیاز هست. به همین دلیل بود که علامه دهخدا به عنوان یکی از فعالان سیاسی دوره‌ی مشروطه به تولید لغت‌نامه‌ای پرداخت که در بسیاری از جاها ساختار دانشنامه دارد.

نیازی را که دهخدا در جریان انقلاب مشروطه با همه‌ی وجود احساس کرد، دیگر اندیشمندان ایرانی به مرور دریافتند و دست به تولید دانش‌نامه زدند. با این همه، بیشتر این دانش‌نامه‌های کاغذی به دلایلی که اکنون جای بحث آن نیست، به انجام نرسیده‌اند و همچنان یکی از نیازهای بنیادی جامعه‌ی ایران برآورده نشده است. اکنون شبکه‌ی جهان‌گستر اینترنت فرصتی فراهم آورده است که بتوانیم با پشتیبانی و همراهی همه‌ی علاقه‌مندان به پیشرفت ایران، دانشنامه الکترونیکی مناسب کشورمان فراهم کنیم.

مزیت‌های دانشنامه الکترونیکی

در ادامه، برخی از مزیت‌هایی دانشنامه‌ الکترونیکی برشمرده می‌شود:

انتشار گسترده به تعداد کاربران اینترنت

دانش‌نامه‌های کاغذی به دلیل قیمت بالا، جاگیربودن یا اطلاع‌رسانی ناکافی اغلب در دسترس کاربران اندکی قرار می‌گیرند. دانش‌نامه‌های الکترونیکی با بهره‌برداری از ظرفیت شبکه‌ی جهان‌گستر در دسترس کاربران بی‌شماری قرار می‌گیرند. امکاناتی مانند موتورهای جست‌وجو، خبرنامه‌های الکترونیکی و تبادل لینک، اطلاع‌رسانی و جذب مخاطبان را برای دانشنامه الکترونیکی، آسان‌تر، گسترده‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌سازند.

به روزرسانی سریع‌تر و با هزینه‌ی کمتر

تولید و انتشار مقاله‌های دانش‌نامه‌ای اغلب کاری دشوار و با احتمال خطای بالاست. این خطاها ممکن است از خطای انسانی در انجام پژوهش و نگارش تا خطای آماده‌سازی پیش از انتشار را شامل شود. جبران چنین خطاهایی در دانش‌نامه‌های کاغذی به چاپ ویرایش‌های جدید وابسته است که هزینه‌بر و زمان‌بر است. ویرایش مقاله‌های دانش‌نامه‌های الکترونیکی بدون هزینه‌های چاپ و در زمانی اندک انجام‌پذیر است.

دریافت نظر کارشناسان و مخاطبان

دانش‌نامه‌های الکترونیکی که بر شبکه‌ی جهان‌گستر منتشر شوند، امکان ارتباط دوسویه میان پدیدآورندگان و مخاطبان را دارند. نظر مخاطبان و کارشناسان می‌تواند به یافتن خطاهای احتمالی، ویرایش بهتر مقاله‌ها و اولویت‌بندی انتشار مقالات کمک کند. همچنین فرصت شناسایی پژوهشگران و نویسندگان توانمند برای همکاری با دانش‌نامه را فراهم می‌کند. امکان برقراری ارتباط‌ دوسویه برای دانش‌نامه‌های کاغذی به دشواری فراهم می‌شود.

پیوند به منابع تکمیلی و چندرسانه‌ای

مقاله‌های دانش‌نامه‌های الکترونیکی را می‌تواند به منابع تکمیلی، مانند مقاله‌های پژوهشی، کتاب‌ها، خبرهای رسانه‌ها و پایگاه اینترنتی سازمان‌های مرتبط، پیوند و ارجاع داد. همچنین می‌‌توان فیلم‌ها، پویانمایی‌ها، عکس‌ها، پوسترها، فایل‌های صوتی و دیگر مطالب و منابع مرتبط را با مقاله‌‌های دانش‌نامه مرتبط ساخت. دانش‌نامه‌‌های کاغذی از بیشتر این امکانات بی‌بهره‌اند و فقط برخی از آن‌ها همراه با لوح‌فشرده‌ی چندرسانه‌ای منتشر می‌شوند.

فراتر از ویکی‌پدیا

برخی از دانش‌نامه‌های کاغذی به صورت الکترونیک نیز منتشر می‌شوند. دانشنامه بریتانیکا (Britannica) که از اعتبار بالایی برخوردار است، در ۳۰ جلد کاغذی منتشر می‌شد. سپس به صورت لوح فشرده در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفت. این دانش‌نامه افزون بر این دو صورت، بر شبکه‌ی اینترنت نیز قرار گرفته و به گروه‌های سنتی مختلف خدمات می‌دهد. دانشنامه کتاب جهان (World Book)، نمونه‌ی دیگری از دانش‌نامه‌های الکترونیکی است که برای دسترسی به اطلاعات آن باید هزینه‌ پرداخت کرد.

ویکی‌پدیا از شناخته‌ترین دانش‌نامه‌های الکترونیک است که همگان می‌توانند در تولید محتوای آن نقش داشته باشند. این ویژگی هم مزیت و هم ضعف این دانش‌نامه به شمار می‌آید. چه خوب است که در کنار دانش‌نامه‌ الکترونیکی آزاد، دانش‌نامه‌ الکترونیکی ویراسته داشته باشیم، یعنی دانش‌نامه الکترونیکی که مقاله‌های آن زیر نظر گروه ویراستاری تولید می‌شود. چنین دانش‌نامه‌هایی از دقت بیشتر برخوردارند و می‌توانند مرجع تولید آثاری دیگر مانند دانش‌نامه‌های آزاد باشند.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *