ساسانیان
تاریخی سیاست

ساسانیان بر چه اصولی حکومت می‌کردند؟

ساسانیان یکی از درخشان‌ترین فرمانروایی‌های تاریخ ایران و جهان را بنیان نهادند. فرمانروایان بزرگ این دودمان ایرانی بر پایه‌ی اصولی به اداره‌ی کشور می‌پرداختند که در نامه‌ای از اردشیر بابکان ثبت شده است. این نامه به نام اندرزنامه‌ اردشیر بابکان شناخته می‌شود. اردشیر بابکان بنیان‌گذار حکومت ساسانیان بود. اندرزنامه‌ اردشیر بابکان پس از اوستا کهن‌ترین نوشته‌ای است که به صورت کتاب از ایران باستان برجای مانده است. این اندرزنامه اصول نظری حکومت ساسانیان را بازگو می‌کند.

اندرزنامه‌ اردشیر را می‌توان منشور سیاسی ساسانیان دانست. فرمانروایانی بزرگی مانند خسرو انوشیروان با پیروی از آن توانستند در کشورداری سرآمد فرمانروایان روزگار خویش شوند. اندرزنامه اردشیر بابکان را ابوعلی مسکویه در کتاب تجارب الامم (آزمایش‌های مردمان) به زبان عربی برگردانده است. این اندرزنامه را فردوسی به زبان شعر در شاهنامه آورده است. در این‌جا بخش‌هایی از این اندرزنامه از روی ترجمه‌ی دکتر ابوالقاسم امامی (سروش، ۱۳۶۸) بازنویسی و عنوان‌بندی شده است.

  ز دانا سخن بشنو ای شهریار      جهان را بدین گونه آباددار

۱ راستی

شاه را نسزد که دروغ گوید که کسی به دروغ گفتنش ناگزیر نسازد. پیشینیان گفته‌اند درستی شهریار برای مردم از فراوانی بهتر است. شاه اگر نزدیکان خویش را راست آرد، هر یک از آنان نیز با نزدیکان خویش چنین کنند تا سرانجام همگی مردم راست آیند. بدانید شهریار تا آن‌گاه که راست آوردن ویژگان را آغاز نکند، نباید دراندیشه‌ی راست آوردن توده‌ی مردم برآید و شاه اگر نادرست باشد به که فرمان نراند.

۲ دوراندیشی

پیشینیان گفته‌اند دگرگونی‌ها آن‌گاه روی دهند که به روزگار خوش گمان باشیم. پادشاهانی بوده‌اند که در سربلندی به یاد خواری و در آسودگی به یاد نگرانی و در شادی به یاد اندوه و در سرمستی به یاد توده‌ی مردم و در توانایی به یاد ناتوانی بوده‌اند و دوراندیشی در داشتن همه است. از پادشاهانی نباشید که نه تنها کاری نکردند که کارهای نیک گذشتگان را تباه کردند و کشور را برای آیندگان ویران برجای نهادند.

۳ میانه‌روی

بدانید روزگار شما را به چند خوی وا دارد: بخشندگی تا آن‌جا که کار به ریخت و پاش انجامد، سختگیری تا کار به زفتی کشد، شکیبایی تا به کودنی رسد، گزک‌جویی تا به سبک‌سنگی انجامد، زبان‌بازی تا به ژاژخوایی کشد، خاموشی تا به گنگی نزدیک شود. شاه باید که در هریک از این خوی‌ها تا آن‌جا که نکوست پیش رود و چون به مرز رسد، بایستد و خویشتن بدارد و پای‌فراتر ننهد.

۴ برنامه‌ریزی

شاه اگر برای کار و بی‌کاری و خوردن و آشامیدن و دانش اندوختن و خوش‌گذرانی برنامه نهد، کارها به گاه خویش انجام گیرد و پیش و پس نشود و کارهای امروزش از کارهای فردا باز ندارد. از نابسامانی کارها دو زیان برخیزد: یکی آن که خرد کاستی گیرد که این سخت‌تر است. دیگر، ناتوانی تن که از کمبود در خوراک و جنبش پدید آید. بدانید که زیور شاهان در بسامانی کارهای روزانه‌شان باشد.

۵ پرهیز از چاپلوسان

بدانید که شاه باید از چاپلوسان بیش‌تر از آنان که از وی دوری کنند، بترسد و از ویژگان بد بیش از توده‌ی بد بپرهیزد. نیک می‌دانم که شما فزون بر کار شهریاری گرفتار همسران، فرزندان، وزیران، هم‌نشینان و دوستان نیز خواهید بود. از اینان جز اندکی از ایشان، پرهیز کنید که کاری اگر کنند برای گرمی بازار امروز و زندگی فردای خویش است، و خویشتن را توده‌ی مردم دانند و توده را جز ویژگان که خود از آنان باشند نشناسند.

۶ رای‌زنی با مردم

بدانید اگر شهریار به کسانی جز ویژگان نیز روی آرد و جز وزیران را نیز به خود نزدیک کند و از آنان سخن بشنود، درهایی تازه بر او گشاده شود و از آن‌چه بر وی پوشیده مانده بوده است، آگاه شود. چه گفته‌اند: هر گاه شهریار از آنان که هنوز استوارشان نمی‌دارد پرهیز کند، پرده‌ی تاریک بی‌خبری بر او افتد. نیز گفته‌اند: هرچه مردم از شاه دورتر، وزیران آسوده‌تر.

  ۷ فرهنگ‌سازی

بدانید شهریاری از دو جای آسیب ببیند: یکی از چیرگی دشمن و دیگری تباهی فرهنگ. بدانید رزمتان با مردم دیگر پیش از جنگیدن با فرهنگ نادرستی که در مردم خودتان است، این نه پاسداری که از دست‌دادن است. با دل‌هایی که یکرنگ نیستند و دست‌هایی که دشمن یکدیگرند با دشمنان چگونه می‌رزمید؟ بازداشتن دشمن و پایداری و پاسداری از مرز، انجام‌ نپذیرد مگر به فرهنگ نیک و راهبردی درست.

  ۸ کارآفرینی

بدانید که نابودی شهریاری‌ها از سستی در گماردن مردم به کارها و پیشه‌های شناخته است. اگر بی‌کاری در مردم فزونی گیرد، در کارها بنگرند و در ریشه‌ها بیندیشند و از آن‌جا که سرشت‌ها گوناگون است، از گونه‌گونی منش‌ها، روش‌های ناهمگون برخیزد و از ناهمگونی روش‌ها، دشمنی و کینه‌توزی و خرده‌گیری. از ناهم‌سازی مردم دشواری دیگری برخیزد و آن این که شاه از هم‌داستان کردن ایشان درماند.

  ۹ نقدپذیری

بدانید که چیرگی‌تان تنها بر تن مردم است که شاهان را بر دل‌ها دستی نیست. شما هرگز نتوانید که زبان مردم را از بدگویی و نکوهش خویش بسته نگاه دارید، چنان‌که زشت را نتوانید زیبا سازید. بنابراین، هر کسی از شما بخواهد  شیوه‌ای برگزیند که از وی جز به نیکی یاد نکنند، چشمانی بر خویش بگمارد تا در آگاهی بر کاستی‌های خویش، از مردم کشور پیش افتد.

  ۱۰ مهرورزی

برترین رهبری گشودن دو در برای مردم است: یکی در دل‌سوزی و مهر و بخشندگی و چشم‌پوشی و گشاده‌رویی و دیگری در تندی و بیم دادن و سخت‌گیری و پافشاری و ترش‌رویی. من هر دو را در مهر می‌نامم چه گشودن در ناخوشایند در کنار در خوشایند، به بستن در ناخوشایند بهتر می‌انجامد. بدانید که خوشی شهریاران درست در مهر ورزیدن به مردم است و هر که بدخواه همه‌ی مردم باشد، دشمن خویش است.

سخن طلایی

فرمانروایی ساسانیان چگونه بود: «در گذشته شهریارانی بوده‌اند که تاریکی‌ها را به روشن کردن و بازنمودن و بی‌کاری‌ها را با کار فرمودن چون رسیدگی به تن و پیراستن مو و گرفتن ناخن و شستن چرک و زدودن بوی تن و درمان دردهای آشکار و نهان، به گردن خویش داشته‌اند. پادشاهانی بوده‌اند که درستی شهریاری را از درستی تن خویش بیش می‌خواسته‌اند و نام نیکی که برجای می‌نهاده‌اند، خوشترشان می‌بود تا ستایشی که هم در زندگی به گوش می‌شنیده‌اند. اینان از پی یکدیگر و بر همین شیوه چنان آمده‌اند که گویی همه یک شاه بوده‌اند و با یک جان زیسته‌اند که پیشین، راه پسین هموار کرده و پسین، شیوه‌‌ی پیشین را استوار داشته است.»

اردشیر بابکان، بنیان‌گذار فرمانروایی ساسانیان فرمود: از پادشاهانی نباشید که نه تنها کاری نکردند که کارهای نیک گذشتگان را تباه کردند و کشور را برای آیندگان ویران برجای نهادند.

درباره‌ی مترجم

ابوالقاسم امامی (متولد مشهد، ۱۳۱۳ ش)، مترجم ادبیات عرب و محقق متون کهن، اخذ دکترای فرهنگ عربی و علوم قرآنی در سال ۱۳۵۶، ترجمه و تصحیح متن عربی مجموعه چند جلدی تجارب الامم ابوعلی مسکویه رازی، مصحح برگزیده در سال ۱۳۸۰ش. او گوید: «طبری به گردآوری سیرهای تاریخی و رویدادها ـ چه صحیح چه غلط – پرداخته، اما مسکویه با چینش رویدادهای تاریخی و پیوند آن‌ها با هم به تحلیل استدلالی و فلسفی، همراه با نگاهی اخلاقی پرداخته است. تجارب الامم تحلیل آزمون‌های مردمان در تاریخ بشری است که آیا موفق بوده‌اند یا شکست خورده‌اند.»

منبع

مسکویه، احمدبن‌محمد. تجارب الامم. ترجمه‌ی ابوالقاسم امامی. تهران: سروش، ۱۳۶۸

تجارب الامم
تجارب الامم (آزمون‌های مردمان)

عبارت‌های مرتبط:

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *