شانس
خواندنی‌ها زندگی

شانس یا بخت چیست

شانس، خوش شانس، بد شانس، خوش بخت، بد بخت، بخت و اقبال، واژه‌های و عبارت‌‌هایی است که بارها می‌شنویم یا بر زبان می‌آوریم. اما آیا به معنای دقیق آن‌ها فکر کرده‌ایم؟ شانس واژه‌ای فرانسوی است که معادل بخت و اقبال است (لغت‌نامه دهخدا). برخی گمان می‌کنند شانس به برخی از مردم رو می‌کند و به برخی نزدیک نمی‌شود. آیا پدیده‌ای به نام شانس وجود دارد؟ در این جا نظر بزرگمهر، وزیر اندیشمند خسرو انوشیروان، را جویا می‌شویم.

بزرگمهر می‌گوید

یکی از اندیشمندان بزرگ ایران باستان بزرگمهر است که وزیر خسرو دانش‌پرور انوشیروان دادگر بود. از بزرگمهر پندنامه‌ای برای ما به یادگار مانده است که متن پهلوی آن در سال ۱۸۹۷م به چاپ رسید. این پندنامه به زبان عربی در کتاب جاودان خرد، نوشته‌ی ابوعلی مسکویه، و به زبان شعر در شاهنامه آمده است. گفته می‌شود که ابن‌سینا به فرمان نوح‌ بن‌ منصور سامانی آن را از عربی به فارسی ترجمه کرد. در بخشی از این پندنامه از بزرگمهر درباره‌ی بخت و مردمان بخت‌یار پرسیده شده است.


از بزرگمهر پرسیدند آن‌چه به مردمان می‌رسد به بخت است یا به کوشش؟

گفت: بخت و کوشش مانند تن و جان است، تن بی جان بی‌جنبش است و جان بی تن، جهان پیرامون را درنمی‌یابد. و چون با هم باشند هر دو نیرو گیرند و کار به درستی پیوندد. همچنین است کوشش و بخت. هرگاه کوشش نباشد بخت پایگاهی نخواهد داشت و اگر بخت با کوشش دمساز نشود کار به سامان نرسد.

پرسیدند بخت چیست؟

گفت: بخت علت آن‌چیزی است که بوده (خود پدید آمده است) و کوشش علت آن چیزی است که نبوده (و آن را پدید آورده‌اند)

پرسیدند: چه کسی به داشتن امید نیک، سزاوارتر است؟

گفت: آن‌که چیره‌دست و بخت‌یار باشد؟

پرسیدند: چیره‌دست بخت‌یار کیست؟

گفت: چیره‌دستی به آن است که به کارش با دلبستگی روی آورد و در آن سستی روا ندارد و بخت‌یار به آن است که بخت با او دمساز باشد.


 بازخوانی پند بزرگمهر

در اندیشه‌ی بزرگمهر همه‌ی چیزهایی که مردم در پدید آوردن آن‌ها نقش ندارند، بخت به شمار می‌آید. برای مثال، همه‌ی ما در گزینش خانواده‌ای که در آن چشم به جهان می‌گشاییم و پرورش می‌یابیم، نقش نداریم. بنابراین، پرورش در خانواده‌ی خوب را می‌توانیم بخت خوب به شمار آوریم. اما می‌توانیم در فراهم کردن خانواده‌ای خوب برای فرزندانمان نقش داشته باشیم. این به کوشش ما بستگی دارد.

ما نمی‌توانیم برای چیزهایی که به بخت وابسته‌اند برنامه‌ریزی کنیم اما می‌توانیم برای چیزهایی که به کوشش بستگی دارند برنامه داشته باشیم. از این رو، بزرگمهر از «چیره‌دست بخت‌یار» یاد می‌کند، کسی که به کارش دلبستگی دارد و در انجام آن سستی نمی‌‌کند. هرچه کوشش پیگیرانه و برنامه‌ریزی شده‌ داشته باشیم، پایگاه بهتری برای بخت خوب فراهم می‌کنیم.

بخت خوب به همه روی می‌آورد اما آن‌که کوشاتر و آگاه‌تر است بهتر به ارزش آن پی می‌برد و از آن به سود خود بهره‌برداری می‌‌کند. هم‌چنین مردم دانا می‌توانند با کوشش و دوراندیشی خود بخت خوب را نیز به سوی خود بکشانند و خود را از بخت بد دور کنند. آیا کسی که دوستان خوب برمی‌گیزند بخت خوب را به سوی خود نمی‌کشاند؟

منبع:

محمدی ملایری، محمد. ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام. تهران: توس، ۱۳۸۷

ادب و اخلاق
ادب و اخلاق در ایران پیش از اسلام

از پایگاه ناشر خریداری کنید

 

عبارت‌های مرتبط:

One comment

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab