فلسفه برای کودکان
آموزش و پرورش فلسفه

فلسفه برای کودکان و معلمان

فلسفه برای کودکان بسیار مورد توجه قرار گرفته، اما کتاب‌های مناسب برای پیشبرد برنامه‌ی فلسفه برای کودکان هنوز بسیار اندک است. کتاب فلسفه در کلاس درس یکی از کتاب‌های مناسب است که معلمی باتجربه آن را نوشته است. این کتاب به معلمان و خانواده‌ها کمک می‌کند از کنجکاوی طبیعی بچه‌ها برای بهبود توانایی‌ استدلال‌کردن بهره بگیرید و کیفیت فکرکردن درباره‌ موضوع‌های مهم را در آن‌ها بالا ببرید.

فلسفه در کلاس درس شامل پانزده درس عملی است که با یکی از داستان‌های کوتاه اِزوپ آغاز می‌شوند و در پی آن، چند پرسش‌ اندیشه‌برانگیز مطرح می‌شود. معلم این پرسش‌ها را پیش می‌کشد و پاسخ آن‌ها را به دانش‌آموزان واگذار می‌کند و فقط با سرنخ‌هایی آن‌ها را راهنمایی می‌کند. این روش، که به روش سقراط شناخته می‌شود، به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا اندیشه‌های خود را سازمان بدهند و یادگیری خود را گام به گام به پیش برند.

در برنامه‌های فلسفه برای کودکان باید کوشید تا فراگیرنده، فعالانه در آموزش خود درگیر شود و تفکر نقادانه را در خود پرورش دهد. روش آموزشی کتاب فلسفه در کلاس درس چنین زمینه‌ای را فراهم می‌کند. روش این کتاب، شورانگیز و سرگرم‌کننده نیز هست و به بحث‌های کلاسی جالبی دامن می‌زند. بی‌گمان معلمان و دانش‌آموزان یا والدین و فرزندانشان با این گفت‌وگوهای فلسفی مزه‌ شیرین خردورزی را خواهند چشید.

معلم نویسنده

نویسنده‌‌ی این کتاب، ران شاو، معلمی باتجربه و نویسنده‌ی‌ بیش از ۴۰ کتاب درباره‌ی‌ چگونگی پرورش مهارت‌های فکرکردن در دانش‌آموزان است. او دراین کتاب ۱۵ داستان از داستان‌های کوتاه اِزوپ، را برگزیده و پرسش‌هایی مرتبط با موضوع هر داستان مطرح کرده است. همچنین از میان مَثل‌هایی که مردمان فرهنگ‌های گوناگون در گفتار یا نوشتار خود به کار می‌برند، گلچینی مرتبط با موضوع هر درس آورده است تا انگیزه‌ بیش‌تری برای اندیشیدن فراهم شود.

کتاب فلسفه در کلاس درس نخستین بار در ۲۰۰۳م در کانادا به چاپ رسید. سپس ناشر آمریکایی راتلج، بار در ۲۰۰۸م و در ۲۰۱۰م آن را تجدید چاپ کرد. ترجمه‌ی فارسی این کتاب را حسن سالاری انجام داده و طراحان ایماژ آن را در ۷۲ صفحه منتشر کرده است. این کتاب را معلمان و دانش‌آموزان پسندیده‌اند و تاکنون چند بار به چاپ رسیده است. این کتاب یکی از بهترین‌های فلسفه برای کودکان است.

در این‌جا برای نمونه یکی از درس‌های کتاب آورده می‌شود تا بحث‌های فلسفی را از همین‌جا آغاز کنید.

شادی: پدر و دو دخترش

مردی دو دختر داشت. یکی از آن‌ها با یک باغبان و دیگری با یک سفالگر ازدواج کرده بود. یک روز پدر به دیدن دختری رفت که شوهرش باغبان بود و حالش را جویا شد و پرسید روزگارش چگونه می‌گذرد. دختر پاسخ داد : «همه چیز خوب است. فقط یک آرزو دارم، امیدوارم باران پاییزی فراوان ببارد تا گیاهان باغ ما خوب آبیاری شوند.» چند روز دیگر، پدر به دیدن دختری رفت که شوهرش سفالگر بود و از او هم پرسید که روزگارش چگونه می‌گذرد. دختر پاسخ داد: «من چیزی نمی‌خواهم. فقط یک آرزو دارم، می‌خواهم خورشید هم‌چنان داغ و درخشان بتابد تا آجرهای ما خوب خشک شوند.» مرد به دخترش گفت: «اگر خواهرت آرزوی باران داشته باشد و تو هوای آفتابی بخواهی، من با کدام یک از شما به آرزوهایم می‌رسم؟»

پیام داستان: شما نمی‌توانید همه‌ را خشنود کنید

نمونه‌ای از پرسش‌ها

  1. آیا می‌توانید بگویید چه چیزی شادی هر دو دختر این داستان را به همراه خواهد داشت؟
  2. آیا کسانی را در جامعه می‌شناسید که شغل آن‌ها به تصمیم‌گیری‌هایی نیاز دارد که فقط برخی از مردم از آن‌ها خشنود می‌شوند و دیگران از آن‌ها خشنود نمی‌شوند؟
  3. آیا تا کنون در موقعیتی قرار گرفته‌اید که نتوانید کسی را خشنود کنید؟
  4. اگر باید تصمیمی می‌گرفتید که کسی از آن خشنود نمی‌شد، چه کار می‌توانستید بکنید تا این موقعیت را بهتر می‌کردید؟
  5. آیا همیشه می‌کوشید تا جایی که می‌توانید بسیاری از مردم را از خودتان خشنود کنید؟
  6. کدام بهتر است، دروغ بگویید و کسی را خشنود کنید یا راست بگویید و کسی را خشنود نکنید؟
  7. دو تا از دوستان خود را در نظر بگیرید که شما را به یک اندازه دوست دارند، اما با خودشان چندان مهربان نیستند. آن‌ها شما را در یک زمان برای شب‌نشینی دعوت کرده‌اند. چه کار خواهید کرد و چه عامل‌هایی بر تصمیم‌گیری شما اثر می‌گذارند؟

پرسش‌های عمیق‌تر

در داستان «پدر و دو دخترش» پدر نمی‌تواند باعث شادی هر دوی آن‌ها شود و خشنودی هر دوی آن‌ها را جلب کند در این‌جا پرسش‌های دیگری درباره‌ی شادی آمده است که به توجه بیش‌تر نیاز دارد:

  • شادی چیست؟
  • آیا پدر و مادر شاد فرزندان شاد خواهند داشت؟
  • آیا همواره می‌توان شاد بود؟
  • چه چیزی شادی به همراه می‌آورد؟
  • چه چیزی شادی را از ما دور می‌کند؟
  • آیا بهتر است با مردم شاد ارتباط داشته باشیم یا مردم غمگین؟ چرا؟
  • آیا می‌توان شاد بود هنگامی‌که مردم غمگین ما را در بر گرفته‌اند؟
  • آیا می‌توان غمگین بود هنگامی که مردم شاد ما را در بر گرفته‌اند؟
  • آیا برخی از مردم از دیگران شادترند؟ چرا؟
  • آیا برخی از مردم شادتر از دیگران به دنیا می‌آیند؟ چرا؟
  • آیا با تنگ‌دستی و بی‌پولی می‌توان شاد بود؟
  • آیا کسی که بیمار است می‌تواند شاد باشد؟
  • چه کسی شادتر است، کسی که اندک می‌داند یا کسی که بسیار می‌داند؟
  • یکی توانایی‌های بسیار دارد اما تنگ‌دست است و دیگری توانایی ندارد اما بسیار ثروتمند است، کدام یک شادترند؟
  • آیا شادی از تندرستی مهم‌تر است یا برعکس؟

مَثل‌های اندیشه‌برانگیر درباره‌ی شادی

نزدیکان خود را شاد کن، آن‌هایی که دورند خواهند آمد. (مثل چینی)

چرا چینی‌ها گمان می‌کردند اگر نزدیکان خود را شاد کنیم، آن‌هایی که از ما دورند به ما نزدیک خواهند شد؟

شادی که در جست‌جویش هستی، همه جا یافت می‌شود. (مثل دوره‌گردها)

منظور دوره‌گرد‌ها از این سخن چیست؟

شادی واقعی در شادکردن دیگران است. (مثل هندی)

آیا با این سخن موافق هستید؟ چه چیزهای دیگری را می‌شناید که به دست آوردن آن‌ها وابسته به رفتار ما با دیگران است؟

هیچ زمستانی بی‌برف نیست، هیچ بهاری بدون آفتاب و هیچ شادی بدون همراه. (مثل کره‌ای)

این مثل می‌گوید که برای شادی به دوست و هم‌نشین نیاز داریم. آیا با آن موافق هستید؟

مردم شاد صدای تیک‌تیک ساعت را نمی‌شنوند. (مثل آلمانی)

منظور آلمان‌ها از این سخن چیست؟

شادی مانند اسب است. باید آن را مهار کنی. (مثل روسی)

منظور این سخن چیست؟ چرا باید شادی را مهار کرد؟

«خدای بزرگ است اهورامزدا، که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که شادی را برای مردم آفرید.» (داریوش هخامنشی)

بشادی داردل را تا توانی، که بفزاید ز شادی زندگانی. (فخرالدین اسعد گرگانی)

فلسفه برای کودکان

اندیشمندی گفته است: «در ارزش دانش همین بس که بسیاری با این‌که از آن بی‌بهره‌اند، بدان می‌بالند و در خواری نادانی همین بس که همگان خود را از آن به دور می‌دانند.» اگر واژه‌ خرد یا فکر را به جای واژه‌ دانش در این سخن خردمندانه بگنجانیم، باز هم به سخنی درست می‌رسیم. یعنی همه‌ ما خردورزی و فکرکردن را دوست داریم و ارزشمند می‌دانیم. اما چگونه می‌توانیم خردورزی کنیم و روش درست فکر کردن چیست؟ چگونه می‌توانیم اندیشه‌ورزی را در دانش‌آموزان پرورش بدهیم؟ فلسفه در کلاس درس می‌تواند یاور شما باشد تا برنامه‌های فلسفه برای کودکان را تقویت کنید.

فلسفه برای کودکان
فلسفه برای کودکان، فلسفه در کلاس درس

فلسفه در کلاس درس

نویسنده: ران شاو
مترجم: حسن سالاری
ویراستار: علی رؤوف
ناشر: طراحان ایماژ

کتاب صوتی این اثر را خریداری کنید
کتاب دیجیتال این اثر را خریداری کنید

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *