مسواک زدن
بهداشت خواندنی‌ها

مسواک زدن در شب زیان‌بار است؟

مسواک زدن در شب برای دندان‌ها مضر (زیان‌بار) است؟ به‌تازگی برخی از کسانی که داعیه‌ی طب ایرانی دارند از زیان‌های مسواک، خمیردندان و مسواک زدن در شب سخن گفته‌اند. این‌ها معتقدند اگر در برخی روایت‌ها به اهمیت زدن مسواک سفارش شده است، منظور مسواک‌های پلاستیکی امروزی نیست. به نظر آن‌ها بهترین ماده برای شستن دندان‌ها کف دریا (نمک دریا) است نه خمیردندان که به دندان‌ها آسیب می‌زند. آیا به‌راستی مسواک‌ زدن در شب به دندان‌ها آسیب می‌رساند؟

مواد و روش‌های نوین ممکن است زیان‌هایی داشته باشند، اما سودمندی‌ آن‌ها بیش از زیان‌های آن‌هاست. ما نمی‌توانیم به بهانه‌ی زیان‌های احتمالی، از سودمندی‌های آن‌‌ها چشم‌پوشی کنیم. از سوی دیگر، باید سودمندی مواد و روش‌‌های پیشنهادی خود را اثبات کنیم. برای اثبات آن‌ها نباید فقط به کتاب‌های پیشینیان ارجاع بدهیم، بلکه باید پژوهشگران با روش علمی پرده از سودمندی‌ها و زیان‌های احتمالی این روش‌ها و مواد بردارند. چنین پژوهش‌هایی به سال‌ها وقت و بررسی پژوهشگران بسیار نیاز دارد.

گاهی برداشت نادرستی از کتاب‌های پیشنیان پیدا می‌کنیم و همان را مبنای سفارش‌های بهداشتی قرار می‌دهیم. زیان مسواک زدن در شب را به اسماعیل جرجانی، پزشک و دانشمند بزرگ ایرانی، نسبت داده‌اند. اما جرجانی به پاکیزه‌‌سازی دندان‌ها پس از خوردن غذا و هنگام بامداد سفارش کرده است. او از زیاده‌روی در این کار منع کرده اما درباره‌ی زیان مسواک زدن در شب چیزی نگفته است. در این‌جا سخنان او را از متن کتابش بازگو می‌کنیم.

مسواک و جرجانی

اسماعیل جُرجانی (درگذشت حدود ۵۳۵ ق) در کتاب الاغراض‌ ‌الطبیه (هدف‌های پزشکی) روش‌های گوناگونی را برای «نگاه‌داشتن دندان» (سلامت دندان‌ها) پیشنهاد می‌کند. در این جا نمی‌خواهیم بگوییم که همه‌ی پیشنهادهای او با دندان‌پزشکی روز جهان همخوانی دارد، بلکه می‌خواهیم اشاره کنیم که سلامت دندان‌ها برای پیشینیان ما نیز مهم بود است.

  1. ترتیب در خوردن خوراکی‌ها

جرجانی بر این باور است که هر گاه گوارش غذا در معده به‌خوبی انجام شود، دندان‌ها سالم‌تر می‌مانند. از این رو، سفارش می‌کند نخست خوراکی سبک و سپس خوراکی سنگین بخوریم.

«آنچه لطیف‌تر و رقیق‌تر و زودگوارتر باشد، نخست خورند و آنچه غلیظ‌تر باشد پس از آن خورند، از بهر آن‌که آنچه لطیف‌ است زود گوارد، اگر پیش از آن چیزی غلیظ خورده شده باشد، این لطیف و گوارنده بر سر آن غلیظ ناگوارنده بایستد و تباه شود و آن غلیظ را تباه کند.»

  1. پرهیز از ترشی‌ها و چسبنده‌ها

جرجانی می‌گوید دو ترشی به دندان‌ها آسیب می‌زند: یکی محتویات معده هنگامی‌که بالا می‌آوریم و دیگری خوردن بیش از اندازه‌ی ترشی‌ها. (اسید به دندان آسیب می‌زند.)

«قی‌کردن بسیار عادت نکند، خاصه اگر آنچه برآید ترش باشد و از ترشی‌ها که دندان را کُند گرداند و از چیزهای عِلک چون ناطِف پرهیز کند.» (منظور شیرینی سفت و چسبان است)

  1. پرهیز از سرد و گرم

جرجانی سفارش می‌کند که سبب تغییر ناگهانی دمای دهان نشویم. «از چیزهای گرم از پس سرد و سرد از پس گرم، پرهیز کند.» این سفارش جرجانی را هنوز هم از زبان پدر و مادر و مردم می‌شنویم.

  1. مسواک به اندازه

جرجانی سفارش می‌کند که پس از خوردن غذا به خلال دندان (پاک‌سازی) بپردازیم، اما در این کار زیاده‌روی نکنیم که به لثه‌ها و پوشش دندان آسیب می‌رساند.

«از پس طعام خلال کند و میان دندان‌ها پاک کند و اندر خلال کردن چندان استقصا نکند که گوشت بن دندان را برنجاند و هر بامداد مسواک کند و اندر مسواک نیز چندان استقصا نکند که جلای دندان را ببرد و روی دندان را درشت کند.» (استقصا=کوشش و بررسی بسیار)

  1. محافظ دندان

می‌دانیم که محتوای اسیدی معده به دندان‌ها آسیب می‌زند. بزاق دندان اندکی از شدت آسیب می‌کاهد، اما پس از بالاآوردن باید دهان را خوب شست‌وشو دهیم. جرجانی محافظی برای این وضعیت پیشنهاد می‌کند.

«هر وقت که قی کند نخست دندان‌ها چرب کند تا بخار بر وی سخت نشود و اگر هر شب نیز به وقت خواب دندان چرب کند و نخست به شکر کوفته بمالد یا به عسل، پس چرب کند بهتر باشد. و اگر مزاج گرم باشد صندل سوده و شکر بیامیزند و به روغن گل چرب کنند.»

  1. خمیردندان جرجانی

سلامتی دندان‌ها از روزگار باستان برای انسان‌ها اهمیت داشته و نسخه‌هایی از چگونگی آماده‌سازی شوینده‌ی دندان‌ها در گل‌نوشته‌های سومریان به دست آمده است. جرجانی نیز خمیردندانی را پیشنهاد می‌دهد.

«سرِ خرگوش، سوخته و کوفته با نمک به انگبین سرشته سوخته و ناسوخته با شبّ یمانی به آتش بریان کرده و اندر سرکه کشته و با مرّ صافی آمیخته، هر ماه دو بار یا یک ‌بار دندان‌ها بدین چیزها مالیدن، دندان‌ها را پاک کند.» (شبّ=زاج سفید، مرّ=صمغ درخت مُر)

دقیق بخوانید

چنان‌که گفته شد جرجانی به مسواک دندان‌ها پس از خورن غذا سفارش کرده است. فرمول ساخت خمیردندان به روش پیشینیان در کتاب او آمده است. او نگفته که شب‌ها مسواک نزنید، بلکه می‌گوید برای محافظت از دندان‌ها می‌توانید شب‌ها آن‌ها را با روغن ویژه‌ای چرب کنید. همچنین می‌گوید اگر قصد قی‌کردن (بالا آوردن) دارید برای محافظت از دندان‌ها آن‌ها را چرب کنید.

به یاد داشته باشید اگر کسانی علاقه دارند به روش پیشینیان زندگی کنند، بهتر است نوشته‌های پیشینیان را دقیق‌تر بخوانند. به شما نیز سفارش می‌کنیم فقط به مطالب شبکه‌های اجتماعی یا اینترنت بسنده نکنید و همواره برای هر تصمیمی با پزشک یا دندان‌پزشک خود مشورت کنید.

منبع:

جرجانی، اسماعیل بن حسن. الأغراض الطبیه و المباحث العلائیه. تصحیح و تحقیق حسن تاج‌بخش. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۴ (ص۵۸۲-۵۸۳)

بخشی از کتاب جرجانی درباره مسواک
بخشی از کتاب جرجانی (الأغراض الطبیه و المباحث العلائیه) که در آن درباره مسواک می‌گوید

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab