علمی-تخیلی
کتاب‌خوانی مقاله‌ها

ضرورت مطالعه‌ی داستان‌های علمی-تخیلی

بیش‌تر کودکان خواندن و نوشتن را با نوشته‌های داستانی و شعر آغاز می‌کنند و خواندن نوشته‌های غیرداستانی (علمی-آموزشی) را در پایه‌های بالاتر و بیش‌تر در دوره‌ی نوجوانی تجربه می‌کنند. اما پژوهش‌های تازه از اهمیت خواندن متن‌های غیرداستانی در همان پایه‌های آغازین می‌گویند. این متن‌ها کودکان را با جهان واقعی کنونی که در آن زندگی می‌کنند و جهان واقعی گذشته (تاریخ) آشنا می‌کنند. اما آیا خواندن متن‌های علمی-تخیلی (جهان آینده) نیز برای آن‌ها سودمند است؟

تعریف

داستان‌های علمی-تخیلی به دسته‌ای از ادبیات داستانی گفته می‌شود که جهانی متفاوت از جهان کنونی را با تخیل انسان درباره‌ی کشف‌های علمی و فناوری‌ها می‌آفرینند. بیش‌تر این داستان‌ها ما را به جهانی در آینده می‌برند که اغلب پیشرفته‌تر از جهان کنونی است. ما می‌توانیم کاربست نظریه‌های علمی و پی‌آمدهای فناوری‌های پیشرفته را در این جهان ساختگی اما نه دور از ذهن ببینیم. این داستان‌ها می‌توانند پی‌آمدهای اجتماعی و چالش‌های زیست‌محیطی علم و فناوری را گوشزد کنند.

داستان‌های علمی-تخیلی مرز باریک، اما متمایزی با داستان‌های فانتزی دارند. در این داستان‌ها گرفتاری‌های شخصیت‌های مثبت داستان با بهره‌گیری از دانش و فناوری پیشرفته حل می‌شوند، اما آن‌ها در داستان‌های فانتزی اغلب با جادو برطرف می‌شوند. در هر دو گونه‌ی ادبی ممکن است این گرفتاری‌ها را شخصیت‌های منفی پدید آورده باشند، اما در داستان‌های علمی-تخیلی بهره‌گیری نادرست و غیرانسانی از علم و فناوری به گرفتاری‌های بزرگ برای انسان‌ها می‌انجامد.

ارزش

داستان‌های علمی-تخیلی دست‌کم به سه دلیل ارزشمندند. نخست این‌که بسیاری از دانشمندان و فن‌آوران گفته‌اند که گرایش خود به سوی علم و فناوری را مدیون خواندن کتاب‌های علمی-تخیلی در دوران کودکی و نوجوانی هستند. دوم این‌که آن‌ها فرصتی برای اندیشه‌ورزی فراهم می‌کنند تا ببینیم جامعه‌ی ما با رشد علم فناوری به سوی کدام آینده پیش می‌رود و ممکن است با چه چالش‌هایی روبه‌رو شود. سوم این‌که داستان‌های علمی-تخیلی کنجکاوی و خلاقیت را برمی‌انگیزند.

داستان‌های علمی-تخیلی، به‌ویژه اگر از دانش‌آموزان خواسته شود که نوشته‌هایی از این دست بنویسند، سبب رشد خلاقیت آن‌ها می‌شود. فاصله‌گرفتن از جهانی که هر روز لمس می‌کنیم و آفریدن موقعیت‌ها و شخصیت‌هایی متفاوت با موقعیت‌ها و شخصیت‌های شناخته‌شده و یافتن راه‌حل‌هایی نوآورانه برای چالش‌هایی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند، می‌تواند فعالیتی جذاب برای دانش‌آموزان باشد. خلاقیت اغلب به نگاه متفاوت نیاز دارد و نگاه متفاوت یکی از بنیان‌های داستان علمی-تخیلی است.

داستان علمی-تخیلی کنجکاوی خوانندگان را برمی‌انگیزد و آن‌ها را در موقعیت حل مسئله قرار می‌دهد. آن‌ها می‌بینند که چگونه نویسنده‌ی زبردست این داستان‌ها، چالش‌های شخصیت‌های داستان را با توجه به نظریه‌های علمی و پیشرفت‌های فناوری همراه با چاشنی خلاقیت، آینده‌نگری و داستان‌پردازی حل می‌کند و داستان را به پیش می‌برد. ذهن آن‌ها نیز ورزیده می‌شود و ممکن است خودشان راه‌حل‌های نوآورانه‌تر و جالب‌تری برای این چالش‌ها پیدا کنند.

داستان‌های علمی و تخیلی خوانندگان این آثار را به اندیشیدن به آینده توجه می‌دهد. بارها می‌شنویم یا می‌خوانیم که باید کودکان و نوجوانان امروز را برای زندگی فردا آماده کنیم. اما فردای جهان معاصر با فردای جهان گذشته بسیار متفاوت است. امروزه شتاب پیشرفت فناوری چنان است که پیش‌بینی این‌که در چند ماه آینده ممکن است چه دگرگونی بزرگی در زندگی انسان رخ بدهد، بسیار دشوار است. داستان علمی-تخیلی ذهن را برای پیش‌بینی آینده ورزیده می‌کند.

چه نوع

اگر بپذیریم که داستان علمی-تخیلی برای کودکان و نوجوانان سودمند است باید بپرسیم که کدام داستان‌های علمی-تخیلی برای کودکان و نوجوانان مناسب است. چنان‌که گفته شد این داستان‌ها با نظریه‌های علمی و فناوری‌های پیشرفته ارتباط دارند. بنابراین، داستان علمی-تخیلی ویژه‌ی کودک و نوجوان باید به مفاهیم و نظریه‌های علمی در سطحی بپردازد که فهم آن برای این گروه‌های سنی آسان باشد. به سخن دیگر، داستان علمی-تخیلی باید به سواد علمی مخاطبان خود توجه داشته باشد.

در داستان‌های علمی-تخیلی بزرگ‌سالان ممکن است اندیشه‌های فلسفی مطرح شود یا به فناوری‌ها و نظریه‌های بسیار پیچیده اشاره شود. اما یک داستان-علمی تخیلی مناسب برای کودکان و نوجوانان ممکن است سفری ساده به سیاره‌ای ناشناخته و ارتباط با موجودات فرازمینی را مطرح کند تا خوانندگان با چالش‌های انجام چنین سفری آشنا شوند. داستان دیگر ممکن است در زمین رخ دهد و چالش‌های مرتبط با زندگی روباتی یا موضوع احساسات در روبات‌ها را مطرح کند.

کودکان و نوجوانان ما باید برای زندگی در آینده‌ی پیچیده‌ای که پیش رو دارند، آماده شوند. نگاه به آینده همواره با انسان بوده است و حضور رگه‌هایی از داستان‌های علمی-تخیلی در نوشته‌های کهن از جمله داستان‌های هزار و یک‌ شب (مانند داستان اسب پرنده) گواهی دیگر بر سودمندی این آثار برای پرورش ذهن انسان است. ترجمه‌ی آثار علمی-تخیلی برتر، شناخت بهتر این گونه‌ی ادبی و کوشش برای تولید آثار علمی-تخیلی ایرانی به کوشش بیش از پیش نویسندگان آینده‌نگر نیاز دارد.


یادآوری

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab