مهدی در آثار الباقیه
تاریخی رویدادها

مهدی موعود و نیمه شعبان از نگاه ابوریحان بیرونی

مهدی موعود از حقیقت‌های تاریخی است، هرچند بحث‌های بسیار پیرامون آن وجود دارد. ابوریحان بیرونی (۴۴۳-۳۶۲ق/۱۰۵۱-۹۷۳م) در کتاب آثار الباقیه رویدادهای مهم ماه شعبان را برشمرده است. او مهدی را با استناد به کتاب ملاحم معرفی می‌کند. افزون بر این، کسانی را معرفی کرده است که مردم را به نام مهدی موعد به سوی خود دعوت می‌کردند. گزارش او مانند دیگر نوشته‌های تاریخی نشان می‌دهد که مردم آن روزگار اعتقاد عمیق به مهدویت داشتند. از این رو، برخی از این حقیقت به سود خود بهره‌برداری می‌کردند.

حلاج و مهدی

حسین بن منصور حلاج از صوفیان فارس بود. به گفته‌ی بیرونی او در آغاز کار مردم را به مهدی دعوت می‌کرد. می‌گفت که مهدی از طالقان دیلم ظهور خواهد کرد. سپس ادعا کرد که روح القدس در او حلول کرده است. در نامه‌هایی که به یارانش می‌نوشت خود را چنین معرفی می‌کرد: از هوهوی ازلی اول، فروغ درخشان لامع و اصل اصیل و حجت تمام حجت‌ها. او را گرفتند و به فرمان خلیفه‌ی وقت به دار آویختند. با این همه، برخی از پیروان او باقی ماندند و مردم را به مهدی می‌خواندند.

سپس بیرونی توضیحی درباره‌ی مهدی آورده است. می‌گوید: «این مهدی همان است که در کتاب ملاحم ذکر شده که زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد. چنان‌که پر از ظلم و جور شده. و در برخی از این اخبار ملاحم گفته شده که مهدی، محمد بن علی است. حتی این که مختار بن ابی‌عبیده ثقفی چون مردم را به محمد بن حنفیه دعوت کرد، به این خبر استشهاد نموده گفت که مهدی مذکور اوست. آن‌گاه بیرونی می‌گوید: «و تا زمان ما برخی از مردم منتظر او هستند و می‌گویند که زنده است و در جبل رضوی پنهان.» (ص۳۱۷-۳۱۸)

نیمه شعبان

بیرونی در تعریف ماه شعبان می‌گوید که نام این ماه از انشعاب گرفته شده است. سببش این است که: «در این ماه قبایل عرب برای چپاول و یغما به اطراف پراکنده می‌گشتند و به سوی چشمه‌ها می‌رفتند.» (ص۵۱۷) او رویدادهای مهم این ماه را چنین برشمرده است: «روز سوم، حسین بن علی بن ابی‌طالب ولادت یافت. و در پنجم حسن بن علی بنابر نقل سلامی زاده شد. و سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم این ماه ایام البیض نام دارد. و شب پانزدهم این ماه، شب بزرگ است و لیله الصک و لیله البرات نام دارد.» (ص۵۳۱)

از دیگر رویدادهای مرتبط با نیمه‌ی شعبان، تغییر قبله است. بیرونی در این باره نوشته است: «روز پانزدهم پیش از عصر قبله از بیت‌المقدس به کعبه انصراف و تحویل یافت.» مسلمانان هجده ماه به سوی بیت‌ المقدس نماز می‌خواندند تا آیه‌ی تغییر قبله نازل شد. بر پایه‌ی این آیه، مسلمانان باید کعبه و مقام ابراهیم را در هر جا که باشند، قبله‌ در نظر بگیرند. به گفته‌ی بیرونی خداوند در زمان موسی به یهود فرمان نداده بود که به جهتی خاص توجه کنند. اما داوود فرمان داد تا یهود به هنگام نماز به بیت المقدس رو کنند. (ص۵۳۱)

شب برات

چنان‌که بیرونی گفته است، شب نیمه‌ی شعبان شب برات یا شب صک است. صک عربی شده‌ی چک است. چک و برات به معنای حواله و کاغذی است که با استناد به آن می‌توان از دیگران یا دولت پول گرفت. دهخدا در توضیح برات نوشته است: «کاغذنوشته‌ی تنخواه که به موجب آن از خزانه زر طلب به دست می‌آید.» او همین توضیح را برای صک (چک) آورده است. سپس می‌گوید: «گویندگان فارسی به اعتبار حواله‌ی مکتوب، هر حواله و یا وارد معنوی را نیز برات اصطلاح کرده‌اند.» چنان‌که گفته‌اند انسان با عبادت در شب برات، حواله‌ی بخشش گناهان را دریافت می‌کند.

اگر خواهی چک آزادی از نار      شب چک را به بیداری به روز آر

به گزارش بیرونی مردم بر این باورند که در شب برات: «صورت افرادی را که در آن سال باید بمیرند به ملک موکل به گرفتن ارواح می‌دهند.» (ص۵۳۱) امروزه در بخش‌هایی از ایران، از جمله خراسان، مردم در روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم شعبان (ایام البیض=روزهای سفید) به دیدار اهل قبور می‌روند. در آن‌جا فتیر و خوردنی‌های دیگر میان مردم توزیع می‌کنند. ماه شعبان را به نام ماه برات نیز می‌شناسند. چراغانی شب برات از مراسم‌های کهن خراسان بوده است. چنان‌که رودکی گوید: «چراغان در شب چک آن‌چنان شد، که گیتی رشک هفتم آسمان شد.»

منبع:

بیرونی، ابوریحان. آثار الباقیه. ترجمه‌ی اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹


با اندیشه‌های بیرونی بیش‌تر آشنا شوید

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.