مینوی خرد
تاریخ ایران فلسفه

مینوی خرد و سفارس به خردورزی در ایران باستان

مینوی خرد اندرزنامه‌ای به زبان پهلوی است که افزون بر پندهای نیکو و اندرزهای دینی، دانستنی‌هایی درباره‌ی آفرینش، رویدادهای اسطوره‌ای و رستاخیز نیز دارد. این نوشته دارای یک دیباچه و شصت و دو پرسش و پاسخ است. پرسش‌ها را شخصیتی خیالی به نام «دانا» می‌پرسد و پاسخ‌ها را از «مینوی خرد» (= روح عقل) دریافت می‌کند. این کتاب به کوشش احمد تفضلی به زبان فارسی امروزی برگردانده شده است. سخن اصلی کتاب این است که با خردورزی می‌توان این جهان را اداره کرد و آن جهان را به دست آورد.

محتوای مینوی خرد

برپایه‌ی آنچه در دیباچه‌ی کتاب آمده است، دانا می‌خواست بداند که چرا بیش‌تر مردمان دارای کیش‌ها و گرایش‌های بسیارند. او برای دست‌یافتن به این پرسش بنیادی به سفرهای فراوان پرداخت. او با آگاهان از هر کیش و آیین به گفت و گو نشست. سرانجام دریافت که: «این کیش‌‌‌ها و گرایش‌ها که در این جهان با یکدیگر چنین ناسازگارند، نمی‌توانند از آفرینش یزدان باشند.» از این رو، در پی کسانی رفت که در دین داناتر و آگاه‌تر بودند و از آنان پرسید برای نگهداری تن و روان چه چیزی بهتر و برتر است و آنان بنابر آنچه در دین آمده بود، گفتند:

«از همه نیکی‌هایی که به مردمان می‌رسد، خرد بهتر است، زیرا که گیتی را به نیروی خرد می‌توان اداره کرد و مینو را هم به نیروی خرد می‌توان از آن خود کرد.»

پرسش نخستین «دانا» از مینوی خرد این است که «چگونه می‌توان نگهداری و آسایش تن را خواست بدون زیان رسانیدن به روان و نجات روان را بدون زیان رساندن به تن؟» پاسخ این پرسش که بسیار دراز است به سرنوشت نیکان و بدان پس از مرگ می‌انجامد. مینوی خرد می‌گوید که کردار نیک پارسایان به سیمای دوشیزه‌ای به پذیره‌ی روان آن‌ها می‌آید که از هر دوشیزه‌ای در جهان زیباتر و نیکوتر است. از سوی دیگر، دوشیزه‌ای که به دوشیزه نمی‌ماند به پذیره‌ی بدکاران می‌آید.

پرسش و پاسخ

در این جا چند نمونه از پرسش و پاسخ مینوی خرد را بخوانید

پرسش چهاردهم، پرسید دانا از مینوی خرد که درویشی بهتر است یا توانگری؟

مینوی خرد پاسخ داد که درویشی همراه با درستی بهتر است از توانگری از دارایی دیگران. چه گفته شده است که درویش‌ترین و بینواترین کس چون اندیشه و گفتار و کردارش درست باشد و آن را در کار ایزدان دارد، از هر کار نیکی که مردم در جهان می‌کنند او را هم بهره‌ای است.

و مرد توانگر بسیار خواسته اگر خواسته از درستی گرد نکرده باشد حتی اگر آن را در کار نیک هم بپردازد، آن کار نیک از او نباشد. چه کار نیک از آن کسی است که از وی آن خواسته ربوده شده است.

و مرد بسیار خواسته که از کوشش درست، دارایی اندوخته است و با کار نیک و شادی بخورد و نگاه دارد، او را مهتر و بهتر و برترین باید شمرد.

پرسش هجدهم، پرسید دانا از مینوی خرد که با بیم و سخن دروغ زیستن بدتر است یا مرگ؟

مینوی خرد پاسخ داد که با بیم و سخن دروغ زیستن از مرگ بدتراست زیرا هر کسی برای زندگی به شادی و خوشی گیتی نیاز دارد و اگر شادی و خوشی گیتی را ندارد و بیم و سخن دروغ نیز با اوست، چنین زندگی از مرگ بدتر دانسته شده است.

 پرسش شصت و دوم، پرسید دانا از مینوی خرد که کدام کار نیک از میان کارهای نیک بزرگ‌تر و بهتر است و هیچ هزینه‌ای در کار آن نیاز نیست؟

مینوی خرد پاسخ داد که به ایزدان سپاسگزار بودن و برای همه نیکی آرزوکردن و اورمزد را به آفریدگار و اهریمن را به نابودسازی در اندیشه داشتن و یادکردن و به رستاخیز بی‌گمان بودن.

اسطورهها و آفرینش

در مینوی خرد در کنار پرسش‌های اخلاقی از آفرینش گیتی و جانداران و اسطوره‌ها نیز سخن به میان می‌آید. برای مثال، دانا در پرسش بیست و ششم از کامکاری مردمان به روزگار کیومرث و هوشنگ و گشتاسب می‌پرسد و مینوی خرد پاسخ می‌دهد که از کیومرث سودهای فراوان به مردم رسید، از جمله از تن او فلز آفریده شد و تهمورث هفت گونه خط دبیری را پدید آورد و جمشید مردمان را از درد و پیری و آفت رهانید و کی ‌ لهراسب خوب پادشاهی کرد و دیگر فرمانروایان اسطوره‌ای چه دیوها را که از مردم دور کردند و اورمزد را خشنود ساختند.

در پرسش چهل و سوم از چگونگی سازمان‌یافتن آسمان و زمین پرسیده می‌شود. مینوی خرد می‌گوید که آسمان و زمین و هر چیزی که درون آن است چونان تخم مرغ بزرگی است که زمین زرده‌ی آن و آب در میان زمین و آسمان چون آب در تخم است. پرسش پنجاه و پنجم درباره‌ی کوه‌ها و دریاهاست. در پرسش پانزدهم از خوراک و پوشاک مردمان پرسیده می‌شود. مینوی خرد شیر گوسفندان را بهترین خوراک و گندم را سرور غلات می‌داند. خرما و انگور را بهترین میوه‌ها و پنبه را بهترین پوشاک گفته است.

گفته‌هایی از مینوی خرد

•  نادان نادانی خویش را در اندیشه‌اش چنان نیک می‌پندارد که دانا دانایی خویش را.

•  به نیرو کسی شایسته‌تر است که چون او را خشم گیرد، بتواند خشم را بنشاند و گناه نکند و خویشتن آرام گرداند.

•  آنچه درباره‌ی هر کسی سزاوار است به کار برده شود، آشتی و دوستی است و آنچه درباره‌ی هیچ ‌ کسی نباید به کار برده شود، کین و دشمنی است.

  دانایی است که کسی از آن سیری ندارد و فرهنگ و هنر است که کسی نمی‌تواند آن را برباید.

  هر انسانی که از خرد بهره‌وری بیش‌تری دارد، بهره‌اش از بهشت بیش‌تر است.

  منبع:

مینوی خرد. ترجمه‌ احمد تفضلی. تهران: انتشارات توس. چاپ چهارم ۱۳۸۵ (چاپ اول ۱۳۵۴ بنیاد فرهنگ ایران، دانلود کنید)

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.