ابوریحان بیرونی
تاریخی شخصیت‌ها

نوآوری‌های علمی ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی از دانشمندان بزرگ ایران بود که نوآوری‌های بسیاری در ریاضیات، جغرافیا، زمین‌شناسی و تاریخ‌پژوهی داشت. او در آثارش به نقد اندیشه دانشمندان پیش از خود پرداخت. افزون بر این، با دانشمندان روزگار خود از جمله ابن‌سینا از راه نامه‌نگاری به بحث علمی پرداخت. او در دوران آشفتگی‌های سیاسی و نبردهای خانگی به پژوهش‌های خود ادامه داد و کتاب‌های ارزشمندی از خود به جا گذاشت. در این جا به برخی از نوآوری‌های بیرونی اشاره می‌شود.

زندگی بیرونی

ابوریحان بیرونی (۴۴۳-۳۶۲ق/۱۰۵۱-۹۷۳م) در بیرون شهرکاث، از شهرهای کهن خوارزم، به دنیا آمد. در نوجوانی خورشیدگرفتگی سال ۳۸۷ق را رصد کرد. چون از بوزجانی خواسته بود که همان خورشیدگرفتگی را در بغداد رصد کند، از تفاوت زمانی بین دو رصد، توانست اختلاف طول جغرافیایی آن دو شهر را به دست آورد. او به دلیل ناآرامی‌های خوارزم، به ری پناه آورد. سپس به دربار قابوس‌‌ در جُرجان رفت. او «الآثارالباقیه‌عن‌القرون‌الخالیه» (گاه‌شماری ملت‌های کهن) را به نام قابوس نوشت.

ابوریحان بیرونی حدود ۴۰۰ق به شهر گرگانج در خوارزم بازگشت. اما به دلیل یورش محمود غزنوی به آن شهر، به ناچار در سال ۴۰۸ق همراه او به غزنه رفت. بیرونی در لشکرکشی‌های محمود به هند همراهش بود. او با دانشوران هندی به گفت‌وگو ‌نشست. سرانجام دانش خود درباره فرهنگ مردمان هند را در کتاب پژوهشی درباره هند گردآورد. بیرونی از پشتیبانی پسر محمود غزنوی نیز بهره‌مند شد. او کتاب «القانون المسعودی» (دانشنامه اخترشناسی) را به نام مسعود غزنوی نوشت. سرانجام، بیرونی در ۷۷ سالگی در غزنه درگذشت. (مقبره ابوریحان بیرونی)

نوآوری در ریاضیات

ابوریحان بیرونی در ریاضیات و به‌ویژه در هندسه کروی بسیار نوآور بود و نخستین کتاب مستقل مثلثات کروی را نوشت. او در بیشتر آثار خود به‌ویژه در کتاب «استخراج‌الاوتار»، روش‌های گوناگون حل یک مساله را بیان می‌کند تا ذهن نو‌آموز با مقایسه آنها ورزیده شود. بیرونی در کتاب «التفهیم‌لاوائل‌صناعه‌التنجیم» هنگام تعریف واژه‌های هندسه، مانند جسم، سطح، خط و نقطه، آگاهانه از ترتیب رعایت‌شده در کتاب هندسه اقلیدس پیروی نمی‌کند تا بتواند مفاهیم بنیادی را برای نوآموزان هندسه به سادگی شرح دهد. آثار او برای جویندگان روش‌های کارآمد آموزش ریاضی آموزنده است.

نوآوری در جغرافیا

ابوریحان بیرونی دستاوردهای شگرفی در جغرافیا و زمین‌پیمایی دارد. او روش‌های اندازه‌گیری طول‌وعرض جغرافیایی، فاصله میان شهرها، بلندی کوه‌ها و عمق دره‌ها و محاسبه قطر و محیط زمین را معرفی کرد. خودش نیز اندازه‌گیری‌های دقیقی انجام داد. او سه روش نوآورانه برای نقشه‌کشی معرفی کرد که یکی به‌ نام تسطیح اسطوانی شباهت بسیار به روش مرکاتور (روش امروزی) دارد. او در نقشه جهان خود برای نخستین‌بار ارتباط دو اقیانوس هند و اطلس را نشان داد. جغرافیدانان اروپایی پس از ۶۰۰ سال به روش‌هایی مانند روش‌های بیرونی در نقشه‌کشی دست یافتند.

نوآوری در زمین‌شناسی

ابوریحان بیرونی در کتاب «الجماهرفی‌الجواهر» به معرفی گوهرها (سنگ‌های قیمتی)، فلزها و آلیاژها پرداخته است. او در رساله‌ای درباره چگالی فلزها و گوهرها، جدول‌هایی بسیار دقیق از چگالی هفت فلز، ۱۰ سنگ قیمتی و ۱۳ ماده دیگر آورده است. اندازه‌گیری‌های او با اندازه‌گیری‌های امروزی بسیار نزدیک است. بیرونی از چگونگی پدیدآمدن سنگ‌های رسوبی به‌خوبی آگاه بود و پیدا شدن فسیل در بیابان‌ها را شاهدی بر پوشیده بودن آنجا از آب دریا در روزگار بسیار دور ‌دانست. او دلیل فروان آب از چاه‌های آرتزین را بالابودن منبع آب از سطح فوران دانسته است.

نوآوری در تاریخ‌پژوهشی

ابوریحان بیرونی در بیشتر آثار خود به رویداهای تاریخی اشاره کرده است. او در «الآثارالباقیه» سال‌های فرمان‌روایی پیامبران بنی‌اسراییل، شاهان آشور و بابل، فرعون‌ها، بطلمیوس‌ها، قیصرها، امپراتور‌های بیزانس، شاهان اسطوره‌ای ایران و شاهان هخامنشی، اشکانی و ساسانی را به ترتیب سال آورده است. بیرونی از کندن آبراهی به فرمان داریوش برای پیوند دادن دریای سرخ و دریای مدیترانه سخن گفته است. او به گردهمایی اخترشناسان روزگار انوشیروان برای فراهم‌آوردن زیج‌ شاه اشاره کرده است. بیرونی زبان‌های فارسی، ترکی، عربی، عِبری، سُریانی و سانسکریت را می‌دانست و با زبان یونانی آشنایی داشت.

سخن بیرونی: «آن‌چه من انجام داده‌ام چیزی است که بر هر انسانی واجب است آن را در فن خود در پیش گیرد، یعنی کوشش‌هایی را که پیشینیان وی برای پیشرفت آن فن متحمل شده‌اند با سپاس‌گزاری بپذیرد و اگر به لغزش‌ها و اشتباهاتی از گذشتگان آگاه شد، آنها را بی‌پروا تصحیح کند. » بیرونی (تحدید نهایات الاماکن)

One comment

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *