کانی
زمین‌شناسی علمی

کانی چیست و چه کانی هایی نام ایرانی دارند

کانی ماده‌ی طبیعی، غیرآلی، بلوری و جامد است که در ترکیب سنگ‌های پوسته‌ی زمین یافت می‌شود. برخی کانی‌ها از یک عنصر خالص و بسیاری از آن‌ها از دو یا چند عنصر ساخته شده‌اند. موادی مانند شیشه، چینی، آلیاژ‌های گوناگون، که انسان‌ آن‌ها را ساخته است، کانی به شمار نمی‌آیند. موادی مانند مروارید، صدف، استخوان، عاج و بسیاری دیگر، که جان‌داران می‌سازند، کانی نیستند. برخی از کانی‌ها را به نام دانشمندان ایرانی یا محل کشف آن ها در ایران نام گذاری کرده‌اند.

ویژگی‌های کانی‌

کانی‌ها چیزهای همگن هستند. یعنی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی همه‌ی ذره‌های سازنده‌ی آن‌ها، یکسان است. برای مثال، اگر یک قطعه هالیت (سنگ نمک) را به ذره‌های بسیار کوچکی بشکنیم، همه‌ی ذره‌های به دست آمده، مزه‌ی شوری و شکل یکسان دارند.

کانی‌ها مواد بلوری و جامدی هستند. یعنی ذره‌های سازنده‌ی آن‌ها بر اساس نظم و قانون معینی کنار هم قرار گرفته‌اند. زاویه‌های بین سطح‌های مشابه در همه‌ی بلورهای یک کانی همواره یکسان است. برای مثال، بلور نمک، چه بزرگ و چه کوچک، همواره مکعبی شکل است.

هر کانی ترکیب شیمیایی ثابتی دارد. برای مثال، پیریت همیشه FeS2 و کلسیت CaCO3 است. البته، در برخی کانی‌ها ممکن است نسبت برخی عنصرها تغییر کند. برای مثال، در کانی الوین (FeMgSiO4) ممکن است درصد آهن و منیزیم از بلوری به بلوری دیگر، از صفر تا صد درصد تغییر کند.

برخی کانی‌ها، مانند طلا، از یک عنصر ساخته شده‌اند. البته، طلا کم‌تر به صورت خالص یافت می‌شود. بسیاری از کانی‌ها از دو یا چند عنصر متفاوت هستند که با هم مخلوط شده و ماده‌ی مرکبی ساخته‌اند. برای مثال، فراوان‌ترین کانی، یعنی کوارتز، ترکیبی از سیلیسیم و اکسیژن است.

کانی‌ با نام‌ ایرانی

۱٫ بیرونیت (Birunite): سیلیکات کلسیم و کربنات کلسیم آب‌دار. در سال ۱۹۵۷م کشف شد. به یاد ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شد. او پژوهش‌های ارزشمندی درباره‌ی کانی‌ها و سنگ‌ها انجام داده است.

۲٫ آویسنیت (Avicennite): اکسید تالیوم و آهن. در سال ۱۹۵۸م کشف شد. به یاد دانشمند ایرانی، ابن‌سینا، نام‌ گذاری شد. ابن سینا طبقه‌بندی کانی‌ها را در کتاب شفا آورده است.

۳٫ تالمسیت (Talmessite): آرسنات آب‌دار کلسیم، منیزیم و باریوم. آن را باریان و هرپن در سال ۱۹۶۰م در معدن قدیمی تالمسی در کنار دهی به همین نام در انارک یزد کشف کردند.

۴٫ ایرانیت (Iranite): کرومات سرب آب‌دار. آن را باریان و هرپن در سال ۱۹۶۳م در معدنی قدیمی در سه‌برز (شمال غربی انارک) کشف کردند. نام ایرانیت را بر آن نهادند. در نایبندان نیز یافت می‌شود.

۵٫ خونیت (Khuniite): کرومات سرب، روی و مس. آن را ادیب و اتمان در سال ۱۹۷۰م در معدن قدیمی خونی در شمال انارک کشف کردند. شبیه کانی ایرانیت است، اما رنگ زرد آن به قهوه‌ای گرایش دارد.

۶٫ انارکیت (Anarakite): کلرید بازی روی و مس. آن را ادیب و اتمان در سال ۱۹۷۲م در انارک کشف کردند. نام همین بخش را بر این کانی سبز رنگ نهادند. (نام دیگرش هربرت‌اسمیتیت است)

۷٫ خادمیت (Khademite): سولفات بازی و آب‌دار آلومینیوم. آن را باریان، برتلون و صدرزاده در ساغند یزد کشف کردند. به افتخار نصرالله خادم، ریاست آن زمان سازمان زمین‌شناسی ایران، نام‌گذاری کردند.


معرفی تخصصی این کانی‌ها را در دست‌نامه‌ی انجمن کانی‌شناسی آمریکا بخوانید


کانی
کانی‌ها، احمد حسینی

کانی‌ها

نویسنده: احمد حسینی
انتشارات: مدرسه
مناسب برای معلمان دوره‌ی ابتدایی
و دبیران و دانش‌آموزان دبیرستان

کانی ماده‌ی طبیعی، غیرآلی، بلوری و جامد است که در ترکیب سنگ‌های پوسته‌ی زمین یافت می‌شود.

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.