قاجار و کوروش
دانلود کتاب

کوروش و امیرکبیر در دادگاه قاجار

کوروش و قاجار چه ارتباطی می‌توانند داشته باشند؟  آیا‌ به‌راستی قاجاران از وجود کوروش بی‌خبر بودند؟ قاجاران چه شناختی از کوروش داشتند؟ آیا میان کوروش و امیرکبیر می‌توان ارتباطی پیدا کرد؟ اعتمادالسلطنه از نویسندگان دوره‌ی قاجار امیرکبیر و دیگر وزیران دوره‌ی قاجار را در حضور کوروش کبیر محاکمه می‌کند. این وزیران اغلب به بی‌سوادی، خویشاوندگرایی، مال‌اندوزی، خیانت به پادشاه و کارهای ناشایست دیگر متهم می‌شوند.

اعتماد در خواب

اعتمادالسلطنه از نویسندگان دوره‌ی قاجار کتابی نوشته به نام خلسه یا خواب‌نامه که نوعی داستان تخیلی-سیاسی است. در این داستان او همراه ناصرالدین شاه به ساوه سفر می‌کند و از مسجد صفوی این شهر دیدن می‌کند و در آب‌انبار مسجد به خواب می‌رود. در خواب می‌بیند که سقف مسجد باز شد و فرشتگانی برای غبارروبی فرود می‌آیند و هشت کرسی از طلا و یازده کرسی آهنین می‌چینند. سپس هشت تن از پادشاهان بزرگ ایران بر کرسی‌ها طلا می‌نشینند:

کیخسرو کیانی یا همان کورش که نوع لباسش شبیه لباس نقوش تخت جمشید در فارس بود و داریوش، ارشک، اردشیر بابکان، خسرو انوشیروان، شاه اسماعیل صفوی، نادرشاه افشار و آقا محمدخان قاجار. سپس یازده وزیر بر کرسی‌های آهنین نشستند که اعتمادالسلطنه فقط شش نفر از آن‌ها را می‌شناخت و آن‌ها وزیران دوره‌ی قاجار از جمله میرزا تقی‌خان امیرکبیر بودند. حاضران در این گردهمایی از برجستگان و نامداران دوره‌ی قاجار بودند.

این داستان تخیلی چنین ادامه می‌یابد که آقامحمدخان قاجار می‌گوید من با کوشش بسیار حکومت قاجار را بنیان نهادم اما این حکومت از سال ۱۳۰۵ق به سبب تدبیر نادرست وزیران، دچار ضعف شده است. سپس یک به یک وزیران دوره‌ی قاجار در حضور فرمانروایان بزرگ ایران محاکمه می‌شوند و حاضران اعترافات آن‌ها را می‌شنوند. این وزیران اغلب به بی‌سوادی، خویشاوندگرایی، مال‌اندوزی، خیانت به پادشاه و کارهای ناشایست دیگر متهم می‌شوند.

شناخت وزیران

این کتاب برای شناخت وزیران دوره‌ی قاجار مناسب است. هرچند همه‌ی تحلیل‌های نویسنده‌ی آن درست نیست. او وزیران این دوره را مسئول همه‌ی گرفتاری‌های کشور معرفی می‌کند و شخص اول مملکت را از هر خطایی دور می‌داند. وزیران می‌گویند ما هرچه کرده‌ایم چیزی بوده است که شخص اول ممکلت گفته است. اما نویسنده بر این باور است که سلطان سایه‌ی یزدان است و پیکرش به جامه‌ی قدس و شرق پوشیده است و صاحب دیهیم کرامت و افسر مکرمت گردانیده است. نویسنده نه تنها نقدی بر رفتار پادشاهان ندارد بلکه به توجیه رفتار ناپسند برخی وزیران نیز می‌پردازد.

از شگفتی‌های این کتاب تخیلی-سیاسی این‌که کوروش رفتار وزیر آقا محمد خان یعنی حاجی ابراهیم خان شیرازی را تایید می‌کند و دارا (داریوش) به میرزا شفیع مازندرانی، وزیر فتحعلی شاه، درود می‌فرستد. شاه اسماعیل صفوی گزارش حاجی میرزا آقاسی را صحیح و متین به شمار می‌آورد. نوبت به استنطاق امیرکبیر که می‌رسد همه چیز برعکس می‌شود. نادرشاه به او می‌گوید: «تو خواستی تقلید به کارهای بزرگ من کنی اما سوراخ دعا را گم کردی.» سرانجام با یک درجه تخفیف از سر تقصیرات امیرکبیر می‌گذرد و برخلاف وزیران دیگر به او تاج افتخار نمی‌دهد.

کوروش و کیخسرو

اعتمادالسلطنه از کوروش چنین یاد کرده است: «اگر چه محو آن صورت‌های رقیق و پرده‌های دقیق بودم باز دقت و سعی می‌نمودم که از کلمات و الفاظ آن چیزی بفهمم و مطلبی معلوم کنم. هیچ نفهمیدم جز اسم کورش که مکرر شنیدم. چون به این نام نامی مسبوق بودم و در حال دریافت نمودم که آن جلیل القدر عظم الشان که آمد و بر تخت زر قرار گرفت، کیخسرو کیانی است. چه کورش، فارسی خسرو است و در کتاب عجم این پادشاه معظم را به این اسم نام می‌برند. مؤید این خیال وضع البسه منقوره در تخت جمشید اصطخر فارس می‌باشد. جامه‌هایی که آن پادشاه در بر داشت بی کم و زیاد به طرز ملابس اشکال تخت جمشید بود.»ص۲۸

نویسنده هنگام معرفی داریوش به نسب کوروش اشاره می‌کند: «باز همان ساز و آواز شروع شد و در ترجیع اشعار به جای کورش داریا وخش مسموع گشت. از این جا دانستم شخص دویم دارای اول است. فرقی که دارا با کیخسرو داشت این که قدش کوتاه‌تر بود و عارضش گندم‌گون. ارباب دقت دانند که مادر کیخسرو مسما به ماندانا دختر آستیاج پادشاه مد می‌باشد. از این رو کیخسرو بلندبالا و سفیدپوست بوده اما مادر دارا که صرف و خالص ایرانی است، حالت و طبیعت ایرانی بودن وی مشوب نگشته قامتش باید کوتاه‌تر و اسمراللون باشد.» ص۲۹ گرچه نسب کوروش به‌درستی معرفی شده اما نتیجه‌گیری بعدی نویسنده مانند سخنان دیگرش آمیخته به نادرستی است.

دانلود کنید

خلسه، مشهور به خوابنامه
نویسنده: اعتماد السلطنه، محمدحسن خان
به کوشش محمود کتیرایی
ت‍ه‍ران‌: توکا‏‫،۱۳۵۷

دنلود کتاب

کوروش و قاجار
کوروش و قاجار در کتاب خوابنامه

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

salarketab