یخچال ایرانی
تاریخی زندگی

یخچال ایرانی چگونه کار می‌کند؟

یخچال، یعنی جای نگه‌داری یخ، از نوآوری‌های کهن ایرانیان است. در زمستان حوضچه‌هایی را از آب پر می‌کردند تا در سرمای شب یخ ببندد. سپس لایه‌های یخ‌ها را به زیرزمینی می‌بردند که سقف گنبدی بلندی آن را می‌پوشاند. یخ‌ها را در تابستان کم‌کم بیرون می‌آوردند و مصرف می‌کردند.

ادوارد یاکوب پولاک، از استادان دارالفنون در دوره‌ی قاجار، در کتابی که درباره‌ی مردم ایران نوشته، به این نوآوری ایرانی اشاره کرده است. او وجود یخ را از لوازم ضروری زندگی ایرانیان می‌داند. به گزارش او دولت بر قیمت خرید و فروش یخ نظارت می‌کرد. در این باره می‌گوید:

«وجود یخ در نوشیدنی‌های ایرانیان اجتناب‌ناپذیر است. حتی تهیدست‌ترین فقیر شهر نیز نمی‌تواند به سهولت از یخ چشم بپوشد. برای تهیه، نگهداری و ارزانی یخ زحمات زیادی کشیده می‌شود. پلیس برای قیمت یخ تعرفه خاصی معلوم می‌کند.»

چگونگی تولید یخ

پولاک در کتابش که با نام سفرنامه‌ی پولاک به فارسی ترجمه شده است، چگونگی فراهم کردن یخ را چنین توضیح داده است:

  1. حوضچه‌هایی یخبندان

«برای تهیه یخ در شهرها و اطراف آن یخچال‌هایی تعبیه می‌شود و آن از حفره‌هایی موازی هم تشکیل می‌گردد به اندازه ۳۵۰ تا ۵۵۰ متر مربع که از سه طرف با دیوارهای چینه‌ای بلندی محصور است، درحالی‌که تنها بَرِ چهارم آن‌که به طرف شمال قرار دارد باز است، به صورتی که شعاع آفتاب در آن نمی‌افتد.»

  1. افزودن بر قطر یخ

در زمستان این حفره‌ها را با آب پر می‌کنند. به محض این‌که شب هنگام لایه نازکی یخ ببندد، مرتب به روی آن آب می‌ریزند تا جایی که یخ به حد لازم قطور گردد. آن‌گاه آن را به صورت ورقه‌هایی خرد می‌کنند و به زیر زمین می‌برند.»

  1. نگه‌داری در زیرزمین

«به علت خشکی هوا این یخ در تمام طول تابستان و پاییز، و در اصفهان حتی دو سال تمام باقی می‌ماند. در اصفهان من انبار یخی را دیدم که طاق آن فرو ریخته بود و با وجود آن، یخ که قدری کاه و شاخه خشک روی آن ریخته بودند، تمام تابستان را دوام آورد.»

تاریخچه یخچال

ژان شاردن (۱۶۴۳-۱۷۱۳م) جهانگرد فرانسوی، در کتابی که در معرفی ایران نوشته است، گزارشی دقیق از یخچال ایرانی در دوره‌ی صفویه می‌دهد. می‌گوید: ۱٫ در یک محوطه گود و عمیق، گودال عمیقی رو به شمال حفر می‌کنند. ۲٫ در مقابل آن مربع‌هایی به عمق شانزده تا بیست شست به مانند تشتکی فراهم می‌آورند. ۳٫ شامگاهان اینها را از آب مالامال می‌سازند. ۴٫ صبحگاهان که منجمد می‌شود آن را با رنده باغبانی یا شن‌کش می‌شکنند. ۵٫ این قطعات را در گودال مزبور روی هم انبار می‌کنند.

شاردن می‌گوید که حوضچه‌های مربعی را بارها با آب تازه پر می‌کنند. این کار را چند روز تا چند هفته ادامه می‌دهند. هنگامی‌که یخچال از یخ پر شد، روی یخ‌ها را با گیاهی که بر کناره‌ی آب‌ها می‌روید، می‌پوشانند. این کار همراه با جشن و شادی مردم انجام می‌شود. در تابستان نیز جشن دیگری به هنگام بازکردن یخچال برگزار می‌شد. به نظر او در یخ ایرانی کوچک‌ترین تیرگی و کثافتی نمی‌توانید ببینید. «آبی که از دل سنگ بیرون می‌آید، روشن‌تر و شفاف‌تر از آن جلوه نمی‌نماید.»

منبع:

پولاک، یاکوب ادوارد، س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ پ‍ولاک‌، ای‍ران‌ و ای‍ران‍ی‍ان، ترجمه‌ی کیکاوس، جهانداری، تهران: خ‍وارزم‍ی‌‏ ، ۱۳۶۸ (ص۹۳)
شاردن، ژان، سیاحت‌نامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۳۶ (ج ۴، ص۲۷۰–۲۷۲)

 

یخچال ایرانی چگونه کار می‌کند
یخچال ایرانی چگونه کار می‌کند

لغت‌نامه‌ دهخدا

یخچال: هرجایی که در آن یخ را نگاهداری می کنند. یخدان. (ناظم الاطباء). چاله عمیق و مسقف که یخ به زمستان در آن ریزند و نگه دارند تابستان را. (یادداشت مؤلف). گودی که یخ را در آن گذارند. (آنندراج)


دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.