بیرونی
مقاله‌ها نوشتن

شیوه نگارش ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی (۴۴۳-۳۶۲ق/۱۰۵۱-۹۷۳م) کتاب التفهیم لاوائل صناعه التنجیم را برای آموزش اخترشناسی به نوآموزان نوشته است. این کتاب شامل ۵۳۰ پرسش و پاسخ علمی در زمینه هندسه، حساب، اخترشناسی و احکام نجوم است. متن کتاب با جمله‌هایی کوتاه و ساده نوشته شده است. این کتاب چگونگی نگارش متن علمی را در سده‌ی پنجم هجری نشان می دهد. بر پایه‌ی این متن می‌توان چند اصل برای چگونگی نگارش متن علمی آموزشی در نظر گرفت.

التفهیم بیرونی

التفهیم به شیوه‌ی کتابی خودآموز در چارچوب پرسش و پاسخ‌ کوتاه به درخواست دختری به نام ریحانه نوشته شده است. بیرونی در آغاز کتاب شیوه‌ی نگارش آن را چنین بیان کرده است: «این یادگار همچنین کردم مر ریحانه بنت الحسین الخوارزمی (بنت الحسن الخوارزمیه) را که خواهنده‌ او بود. بر طریق پرسش و جواب دادن بر رویی که خوبتر بود و صورت بستن آن آسانتر. و ابتدا کردم به هندسه پس به شمار پس به صورت عالم پس به احکام نجوم. ازیراک مردم نام منجمی را سزاوار نشود تا این چهار علم را به تمامی نداند.»

کتاب التفهیم به دو زبان فارسی و عربی نوشته شده است. گمان می رود که بیرونی نخست کتاب عربی را به درخواست ابوالحسن خاصی نوشته و سپس متن فارسی را پدید آورده است. نسخه‌ی خطی این کتاب در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. این نسخه در طرح حافظه جهانی یونسکو، ثبت جهانی شده است. التفهیم فارسی به کوشش جلال‌الدین همایی، تصحیح و چاپ شده است. در ادامه ویژگی‌های نگارشی التفهیم فارسی با گزینش بخش‌هایی از متن تصحیح شده‌ی همایی آورده می شود.

۱٫ جمله‌های کوتاه

بیشتر جمله‌های این کتاب کوتاه است و کمتر واژه‌ی بی‌نقشی (بیهوده) را در آن می‌توان یافت. برای نمونه، «هندسه چیست؟ دانستن اندازه‌ها و چندی یک از دیگر و خاصیت صورت‌ها و شکل‌ها که اندر جسم موجود است. جسم چیست؟ آن چیز است که یافته شود به بسودن و قائم بودن به تن خویش و جایگاه خویش پُرکرده دارد و چیزی دیگر از آنک ماننده او بود، با وی اندر جایگاه او نتواند بودن. بعدهای جایگاه چه چیزند؟ سه گونه‌اند یکی درازا و دیگری پهنا و سه دیگر ژرفا.» کوتاهی جمله بر خوانایی آن می افزاید.

۲٫ تکرار فعل

حذف فعل را در نوشته‌های ادبی مانند گلستان بسیار می‌بینیم. برای نمونه، سعدی نوشته است: «شبی در کنج خلوت نشسته بودم و در بر اغیار بسته.» اما در کتاب‌ها علمی، مانند التفهیم، آوردن یک فعل در چند جمله‌ی پشت سر هم بسیار دیده می‌شود. مانند: «و آنک میان جنوب و مغرب است، غربی جنوبی بود و آنک میان مغرب و شمال است، غربی شمالی بود و آنک میان شمال و مشرق است، شرقی شمالی بود.» تکرار فعل در متن‌های علمی سبب کوتاهی جمله‌ها و افزایش خوانایی می‌شود.

۳٫ جمع فارسی

جمع‌های عربی را بسیار کم به کار برده است. او از نشانه‌های فارسی برای جمع بستن واژه‌های عربی بهره گرفته است. مانند: «عدد ناقص آنست که جزوهاش جمله کنی از وی کم باشد.» نمونه‌های دیگر، شکلها، اصلها، عددها، برجها، منزلها، حالها، وقتها، فلکها، طریقها، اثرها و فصلها. این گونه جمع بستن به این دلیل انجام شده که صیغه‌های جمع عربی برای فارسی‌زبان‌ها چندان آشنا نبوده است. حتی گاهی جمع‌های عربی را نیز با نشانه‌ی جمع فارسی می‌آوردند تا جمع بودن آن‌ها روشن شود.

۴٫ واژه‌های فارسی

بیرونی واژه‌های فارسی بسیاری در کتاب التفهیم آورده است. حتی هنگامی که واژه‌ی عربی را به کار برده، آن را به شیوه‌ی فارسی و بدون در نظر گرفتن مذکر یا مونث بودن، نوشته است. در بسیاری از جاها برابرهای فارسی واژه‌های عربی را کنار واژه‌های تخصصی آورده است تا نوآموزان با مفهوم آن واژه‌ها آشنا شوند. برای نمونه، هنگام معرفی صورت‌های فلکی شمالی چنین نوشته است: «صورت نخستین دب اصغر، ای خرس خرد. و صورت دوم دب اکبر، ای خرس بزرگ. و هر دو بر پای‌اند ایستاده و دنبال کشیده.»

برخی برابرهای فارسی که در کتاب التفهیم آمده است:

 آموختن (تعلم)، آمیختگی (اختلاط)، شمار (حساب)، ستاره‌شمار (منجم)، اندیشیدن (تفکر)، وام (دین و غرض)، باستانی (قدیم)، برابر (مساوی)، برتر (عالی‌تر)، بسودن (لمس کردن)،  (آخرین)، پلیدی (نجاست)، پنجه (خمسه)، پهلو (ضلع)، پیشین (قدیم)،پهنا (عرض)، تابستانی (صیفی)، تابش (شعاع)، تاوان (غرامت)، خرس بزرگ (دب اکبر)، خوشه (سنبله)، درازا (طول)، دهگان (عشرات)، دین (شریعت)، زاویه درونی (زاویه داخلی)، زاویه بیرونی (زاویه خارجی)، زاویه تیز (زاویه حاد)، زاویه گشاده (زاویه منفرجه)، زردی (یرقان)، زمین‌لرز (زلزله)، ژرف (گود و عمیق، ژرفا (عمق)، ژرف‌نگر (عمیق النظر و پرفکر و پرمغز)، سپرز (طحال)، کاریز (قنات)، کرانه (ساحل)، کژدم (عقرب)، مادینه (مونث)، ناپالوده (ناخالص)، ناهموار (ناصاف)، نرینه (مذکر)، نزدیکی (قرب)، نیاز (احتیاج)، نیاکان (اجداد)

منبع

بیرونی، محمد بن احمد (ابوریحان). التفهیم لاوائل الصناعه التنجیم. تصحیح جلال‌الدین همایی. نشر همایی، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ (دانلود کنید)


بیرونی
بیرونی

بیرونی، استاد اخترشناسی و جغرافیا

نویسنده: بیل شپلر
مترجم: حسن سالاری / ویراستار: یونس کرامتی
ناشر: فاطمی، ۱۳۸۸ (چاپ سوم، ۱۳۹۴)
برگزیده‌ی نهمین جشنواره‌ی کتاب‌های آموزشی رشد دی‌ماه

کتاب را از پایگاه ناشر خریداری کنید

درباره‌ی نوشتن بیش‌تر بخوانید

 

 

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته‌های سالارکتاب را بخوانید و به دوستان خود پیشنهاد بدهید اما از کپی کردن و انتشار آن‌ها در سایت‌های دیگر بپرهیزید. این کار ناپسند را سرقت ادبی می‌نامند که سبب کاهش انگیزه برای تولید نوشته‌های اصیل می‌شود. سرقت ادبی پیگرد قانونی دارد و سبب کاهش رتبه‌ی سایت در موتورهای جست‌وجو به ویژه گوگل می‌شود.